Kao turistički privrednik, težio je kreiranju kvalitetnog turističkog proizvoda, promociji i afirmaciji turističkih resursa zemlje i regiona, radi njihove potpunije finansijske valorizacije, a brojne nagrade i priznanja svjedoče o njegovom uspjehu.

Kao visoki državni funkcioner, zalagao se za adekvatniji tretman ove djelatnosti u privrednom sistemu i mjerama tekuće ekonomske politike, učestvujući u izradi i donošenju mnogih razvojnih dokumenata, zakona i podzakonskih propisa, iz oblasti turizma, u periodu od 1984. do 2012. godine.

Kao profesor, radio je na tome da prenese studentima svoje bogato višegodišnje iskustvo iz prakse, u upravljanju hotelima visoke kategorije i drugim ugostiteljskim objektima, kao i ono da je, duži vremenski period, bio na čelu Asocijacije hotelsko-ugostiteljske privrede. Pored toga, kao predsjednik ili član Komisije za kategorizaciju, učestvovao je u kategorisanju više od 150 ugostiteljskih objekata.

Kao publicista i hroničar vremena, komentarisao je, bilježio, pisao i objavljivao bitnije društvene događaje i događaje iz ličnog života, u želji, kako ističe, da ostavi traga o dešavanjima u svojem vremenu. Pored velikog broja objavljenih naučnih i stručnih radova, knjiga, udžbenika, komentara i drugih članaka iz oblasti turizma, ljubav prema literalnim osjećanjima pretočio je u brojnim knjigama. 

Sudbina je isprepletala život tako da je, onima koji rade u turizmu i ugostiteljstvu, kafana je radno mjesto i drugi dom, u kojem se provodi puno vremena, na sastancima, skupovima i drugim aktivnostima. Uz to, i mjesto intimnih ljudskih sudbina i drama, susreta poznatih ličnosti, filmskih zvijezda, sportista, političara, biznismena, srećnih supružnika, slobodne ljubavi i drugih značajnih relacija. Ujedno, pogodno za dramske zaplete i rasplete, u kojima su nastala brojna umjetnička djela.

Sjećanja na djetinjstvo provedeno u Petnjiku

Rođen sam uoči Aranđelov dana, 1949. godine, u patrijarhalnoj porodici, u Petnjiku, kod Berana. Otac je bio učitelj i državni činovnik, a majka domaćica. Mi, djeca sa sela, radili smo mnoge poslove u kući, u bašti, na njivi, livadi. Zapravo, bila smo privilegovana, jer smo rasla u prirodi, živjeli sa njom i zdravo se hranila.

Dok su se stariji okupljali oko kazana, kad se pekla rakija, djeca su znatiželjno upijala svaku njihovu riječ. Bili su to nezaboravni časovi iz života i lijepog ponašanja.

Čitav dan se provodio izvan kuće, igralo se svega, ponajviše lopte. Ukoliko se nije obavio neki posao, ili se nijesmo ponašali kako treba, mogao se poneki šamar dobiti, smatrao se sastavnim dijelom kućnog vaspitanja.

Nedeljno sportsko popodne, bilo je rezervisano za praćenje kombinovanih prenosa sa utakmica Prve i Druge savezne lige. Radio bismo obično stavljali na prozor, i puštali ga do „daske“ da bi i komšije, koje nemaju radio, slušale.

Nešto kasnije, selo je nabavilo televizor pa smo utakmice pratili u sali seoskog doma. Ostavljali smo posao, da bismo gledali utakmice „Partizana“, „Zvezde“ ili reprezentacije. Bilo je to izuzetno interesantno i navijanje i komentarisanje, posebno starijh ljudi, koji često nijesu znali za koga navijaju.

Prva četiri razreda osnovne škole, završio sam u Petnjiku, koji je izvor mojih inspiracija. Tu nas učitelji vaspitaše i naučiše poštovanju osnovnih ljudskih vrijednosti. Istorija se ovdje učila uz gusle, koje je gotovo svaka kuća imala, iz priča starijih, uz kazan i za vrijeme zimskih sjedjeljki.

Iz te škole, koja ima tradiciju dužu od jednog vijeka, generacijama nicali su mnogi  poznati naučni, kulturni, javni i drugi značajne ličnosti

Osmogodišnju školu „Vuk Karadžić“, završio sam u Ivangradu (Beranama). Sa izuzetnim poštovanjem, sjećam se svoje prve razredne starješine, izuzetne žene i nastavnice domaćinstva Radmile Ratke Lutovac.

Beranska gimnazija, kao „Beranska Sorbona“

Elitnu gimnaziju „Panto Mališić“, sa odličnim uspjehom, završio sam u Beranama, školske 1967/1968. godine, koja predstavlja jedno od najsvjetlijih poglavlja tradicije ovoga kraja. Zato što je podarila više od 20 akademika i više od 120 doktora nauka, s pravom je zovu „Beranska Sorbona“.

Iako su profesori bili vrlo strogi, a uslovi za rad nijesu bili najpovoljniji, bilo je privilegija biti đak ove fimnazije. Sjećam se zadimljenih učionica, koje su zagrijavale peći, na ugalj i drva, pored kojih smo mi, djeca sa sela, sušili mokru odjeću i obuću, kad bi god bilo loše vrijeme.

Sa zadovoljstvom se sjećam svojih razrednih starješina, posebno Milete Kneževića,  razrednog starješine na III i IV godini. Duboko su mi se urezala u sjećanje, veoma emotivna predavanja, profesora istorije  Draga Mijatovića. Takođe, zbog svog znanja, autoriteta i odnosa prema učenicima, ne mogu se zaboraviti, profesor francuskog jezika Živko Vešović, profesor matematike Đoko Aković i drugi.

Posebno su mi ostali u sjećanju časovi iz fizičkog vaspitanja, koji su održavani na Stadionu malih sportova, izgrađenog, radi kvalifikacionog turnira za ulazak košarkaša u Prvu ligu. Na tom turniru KK „Radnički“ se kvalifikovao i bio je jedini crnogorski prvoligaš u to vrijeme. Profesor Radule Vešović bio je ujedno i trener košarkaša, te smo besplatno gledali sve utakmice na tom stadionu.

Uz takve profesore i mi đaci sazrijevali smo ranije. Nijesmo pravili veće probleme. Ocjena je bila mjerilo znanja. Učilo se da bi se sticalo znanje. Nije se ni mislilo o tome, da se diploma može kupiti!

Kulturno-zabavni i sportski život Berana

Gimnazijske dane, pamtim po mnogo čemu lijepom. Tada počinju prve i, za mnoge, prave ljubavi. Pišu se prvi stihovi i pjesme, posvijećene svojim simpatijama. Nezaoblazne su bile igranke i priredbe po selima, a kasnije i u holu gimnazije, kao i sabori, na Cmiljevici, Džakovici, Jelovici, Đurđevim Stupovima, Andrijevici.

U želji da se prate i zbivanja u gradu, obavezno se, subotom uveče, išlo na korzo, gledao neki film, ili slušala muzika, sa terase hotela „Berane“, na kojoj je goste zabavljao VIS „Izohipse“ (kažu, bio je to orkestar Braće Karić). Ljeti se nalazilo vremena i za kupanje na gradskoj plaži ili onoj ispod Luga. Stizalo se i na književne večeri, a i u neke školske sekcije.

Berane je bio grad sporta. Košaraka, fudbal, rukomet, stoni tenis i boks. Košarkaši bili su prvoligaši, tako da smo mogli da gledamo najbolje košarkaše naše zemlje (Korać, Daneu, Đerđa). Bodrili smo naš tim i našeg druga Gaju Lončarevića, koji je bio najmlađi prvotimac „Radničkog“.

Fudbal je, takođe, bio veoma omiljen sport. Moje odjeljenje dvaput je bilo prvak gimnazije. Ja sam branio, a ekipu su predvodili Toma Vujošević i Capo Zečević, a dobri su bili i Milan Dević, Miro Šoškić, Ranko Medenica...

Bili su brojni turniri, na kojima sam igrao – od seoskih, školskih i opštinskih, preko univerzitetskog takmičenja, do lige saveznih organa. Kao golman, branio sam boje svog sela, svoje gimnazije, svojega grada, svojeg fakulteta, Generalnog sekretarijata SIV-a: Bilo je tu  povreda, ali sve su to neutralisale radosti pobjeda.

Studentski dani

Pošto sam završio gimnaziju 1968, upisao sam Ekonomski fakultet u Beogradu. Već od prve godine studija, aktivno sam se uključio u rad studentske organizacije. Bio sam predsjednik Saveza studenata Ekonomskog fakulteta i predsjednik Udruženja studenata Ekonomskih fakulteta Jugoslavije. Nešto kasnije Skupština Saveza studenata Beograda izabrala me za sekretara Univerzitetskog odbora.

Na toj funkciji, ostao sam više od dva mandata. To je bilo profesionalno mjesto, koje mi je donosilo dobra primanja, službeni auto, kabinet i imao privilegije, koje idu uz tako visoku funkciju. Sve je to zahtijevalo ogromno angažovanje, veliku odgovornost i redovno polaganje ispita.

Često sam navraćao kod profesora Vlada Đolevića, čiji je kabinet uvijek bio otvoren za ljude iz ovih naših krajeva. Takođe, svraćao sam i kod Dragoja Lutovca, koji je bio desna ruka studentima iz Berana, sinovca, akademika Milisava Lutovca.

Rad i vrijeme provedeno na univerzitetu i fakultetu, uključujući i život u Studentskom gradu, ostavili su neizbrisiv trag na moju ličnost i opredjeljujuće djelovali na moju buduću karijeru. Tu sam, pored Ekonomskog fakulteta, završio i fakultet iskustva i zrelosti. Za taj period života, vezuju me mnoge nezaboravne uspomene sentimentalnog, poslovnog i prijateljskog karaktetera. Tada sam upoznao i svoju suprugu, i prijatelje, koji su mi to i danas.

Iskustva iz rada u saveznim i republičkim organima

Poslije isteka mandata sekretara Univerzitetskog odbora, krajem 1974. godine, počinjem da radim u kabinetu potpredsjednika savezne vlade, Dobroslava Tora Ćulafića. Saradnja sa njim bila je izuzetna, jer se radi o čovjeku visokih moralnih i ljudskih osobina, velikom entuzijasti i poznavaocu našeg društveno-političkog sistema.

Kasnije, postavljen sam za sekretara najvažnijeg radnog tijela SIV-a – Komisije za tekuću ekonomsku i socijalnu politiku Jugoslavije – a, poslije nekoliko godina, postao sam pomoćnik, pa  zamjenik saveznog ministra za turizam.

U to vrijeme (1986–1990) jugoslovenski turizam doživljavao je procvat. Naša zemlja, po deviznom prilivu i turističkom prometu, nalazila se u prvih osam zemalja Evrope. Na čelu Savezne vlade nalazio se Ante Marković, ugledni privrednik, čovjek tržišno i demokratski orijentisan i veliki prijatelj turizma.

Bio je čovjek izuzetne energije. Imao je ogroman autoritet kod privrednika i u međunarodnim krugovima, koji su u njemu vidjeli ozbiljnog sagovornika za naše pristupanje Evropi. Nažalost, nacionalisti raznih boja nijesu imali sluha za takve ideje.

Osjećajući da se bliži raspad voljene države, početkom 1992. godine, prelazim da vodim srpski turizam u Vladi Republike Srbije. Istovremeno, sa pregovorima o mom angažovanju u vladi Srbije, iznenada dobijam i poziv od crnogorskog premijera Mila Đukanovića za mjesto ministra turizma ili generalnog direktora „Budvanske rivijere“.

Zbog ranijeg odnosa crnogorskog i beranskog rukovodstva prema meni i drugim mladim i sposobnim ljudima iz Crne Gore, nijesam prihvatio taj poziv. Kao student, nijesam dobio stipendiju od opštine, niti od bilo koje druge organizacije iz Crne Gore, iako su tada stipendije dodeljivane i kapom i šakom. A ni pošto sam diplomirao, niko se nije sjetio da mi ponudi posao, a nijesu me ni podržali, da budem njihov kadar za mjesto zamjenika u saveznom ministarstvu turizma.

Rad u privredi

Splet različitih okolnosti i moja partijska neopredijeljenost, uticali su na to, da, poslije skoro četiri godine, budem razriješen sa mjesta prvog čovjeka srpskog turizma.

Po nagovoru uglednih ljudi iz turizma, postao sam direktor Udruženja hotelsko-ugostiteljske privrede Srbije – HORES, skoro dva mandata, poslije čega prelazim u kompaniju „Dunav turist, u čijem sastavu su tada bili najpoznatiji beogradski hoteli „Jugoslavija“ i „Metropol“, „Dunav“ na Zlatiboru, restoran „Grmeč“ i turistička agencija „Dunav tours“.

Tada, ova kompanija postiže izuzetne rezultate. Za nešto više od godinu dana, napravili smo profitabilnu i veoma respektabilnu firmu, a prosječna primanja, u ovoj djelatnosti, bila su najveća u republici. Nažalost, vlada je, bez saglasnosti rukovodstva, odlučila da, uz mizernu cijenu, proda „Metropol“ i „Jugoslaviju“ i, ostavila na ulici više od 600 radnika.

Kao visoki savezni i republički funkcioner i direktor udruženja, predvodio sam brojne turističke delegacije naše zemlje na najznačajnije državne i privredne skupove u inostranstvu i držao brojne konferencije za štampu. Takođe, bio sam organizator i učesnik mnogih stručnih i naučnih skupova i manifestacija u zemlji i inostranstvu, poput Naučno-stručnog  simpozijuma „Hotelska kuća“,  EXPO – Izložba svjetskih privrednih dostignuća u Sevilji; Međunarodnog kongresa hotelijera IH&RA u Beogradu, XXI Generalne konferencije UNESCO-a u Beogradu, Kongresa autobuskih prevoznika Evrope (RDA) u Štutgartu i Diseldorfu, sajmova turizma u Beogradu, Novom Sadu, Nišu, i dr.

Univerzitetska karijera, kao kruna radne karijere

Poslije diplomiranja, pa čak i poslije magistrature, koju sam među prvim u generaciji završio, nijesam osjećao neku posebnu želju za univerzitetskom karijerom, iako su me profesori sa Katedre za turizam stalno podsticali na to.

Najuporniji u tome bio je prof. dr Slobodan Unković, kod koga sam branio i diplomski rad i magistarsku tezu, i sa kojim sam bio veoma često u kontaktu, s obzirom na to da smo obojica obavljali značajne funkcije u turizmu i na saveznom i na republičkom nivou.

Mnogi su se čudili šta mi pod stare dane znači doktorska titula, ne znajući da sam se ja sve vrijeme aktivno bavio pisanjem radova iz oblasti turizma, držao brojna predavanja na visokoškolskim i drugim ustanovama, učestvovao u radu brojnih domaćih i međunarodnih naučnih skupova sa referatima, a uz to bio organizator najpoznatijeg naučnog skupa na ovim prostorima „Hotelska kuća“ od 1997–2019.

Ipak, prihvatio sam predlog uvaženog profesora i uspješno okončao doktorsku disertaciju, na PMF-u Novom Sadu 2007. godine, na temu „Pozicioniranje hotelskog preduzeća na savremenom turističkom tržištu“.

Akademsku karijeru započeo sam početkom 2008. gtodine, na Fakultetu za turistički i hotelijerski menadžment Univerziteta Singidunum, gdje sam bio angažovan na redovnim i master sudijama. Ranije sam držao predavanja na Ekonomskom fakultetu, u Beogradu, i PMF i FABUSU u Novom Sadu, kao i na Višoj turističkoj školi, u Beogradu.

Samostalno, ili u koautorstvu, napisao sam i objavio više od 300 bibliografskih jedinica (univerzitetskih udžbenika, knjiga, monografija, recenzija, članaka, studija, projekata, prikaza i komentara), i  učestvovao u izradi brojnih dokumenata, iz oblasti turizma u Jugoslaviji u Srbiji, u periodu od 1986. do 2013. godine.

Ivangrad – grad, koji je imao perspektivu 

Ivangradska (beranska) opština, od sredine šesdesetih, pa sve do početka 90-ih godina, bila je jedna od razvijenijih opština u zemlji, s ozbiljnom razvojnom perspektivom. Pored Fabrike celuloze i papira, od koje je živio čitav ovaj kraj, gradili su se putevi, mostovi, aerodrom, hoteli, sportski objekti, cvetala je poljoprivreda (Agrokombinat, ribnjak, voćarske plantaže...), saobraćaj (redovna avio-linija sa Beogradom, Zagrebom i Ljubljanom) i trgovina.

Turizam je bio u usponu (nekoliko hotela i drugih smještajnih objekata, ski centar „Lokve“). Veoma uspješno su poslovale i Fabrika kože „Polimka“, Fabrika šper ploče i lesonita, Fabrika rezervnih djelova za avione, Fabrika gume, Fabrika slatkiša, Fabrika dječje obuće, Ciglana, rudnici i brojni drugi privredni subjekti.

Dimnjaci Fabrike sulfatne celuloze i papira i ostaci ostalih postrojenja u industrijskoj zoni „Rudeš“ i njihove urušene zidine, danas su nijemi svjedoci iz vremena socijalizma, kojeg se mi stariji sjećamo.

Turistička ponuda  Berana – Pogled u budućnost

Međunarodni turizam je do pandemije COVID-19, predstavljao jednu od tri vodeće svjetske industrije. Njegovi multiplikativni efekti na privredni razvoj brojnih zemalja su ogromni. Među zemljama, u kojima turizam zauzima dominantno mjesto je i Crna Gora, sa učešćem od više od  25% u BDP.

Najnovija situacijа, izazvana pandemijom, nameće potrebu preispitivanja i donošenja novih razvojnih dokumenata, kojima će se omogućiti disperzija turizma na čitavom prostoru Crne Gore i njegovu diversifikacija po raznim osnovama, kako bi i dosada neotkrivene turističke destinacije bile prisutne na turističkom tržištu.

Završetak izgradnje auto- puta i drugih putnih pravaca i osposobljavanje aerodroma, obezbijediće intezivniji razvoj turizma, odnosno raznovrsnih turističkih aktivnosti i u ovom dijelu Crne Gore. Planirana regulacija rijeke Lima, od izvora do ušća, dodatno će obogatiti njegove turističke sadržaje.

Poznato je da ovaj kraj raspolaže značajnim prirodnim i kulturnim resursima za razvoj različitih oblika turističke aktivnosti, među kojima se ističu: drevni spomenici kulture, očuvana priroda, rijeka Lim sa svojim pritokama, planine, sa bujnim šumama, prostranim livadama i pašnjacima, planinska jezera i pećine.

Ta raznovrsnost prirodnih i kulturno-istorijskih vrijednosti daje široku lepezu turističko-rekreativnih sadržaja, koji mogu zadovoljiti potrebe i zahtjeve različitih kategorija savremenih turista. Ovo je značajnije ako se ima u vidu, da će porast oblika turizma, u kojem su očuvana priroda, zdravlje, aktivna rekreacija, posebna interesovanja i druge manifestacije, biti osnovni motivi putovanja brojnih kategorija turista.

Imajući to u vidu, kao mogući oblici turističkih sadržaja mogu se izdvojiti:

Kulturni turizam: Drevni spomenici kulture: manastiri Đurđevi Stupovi, Šudikova, Uroševica i Ćelije, Vakufska kuća, kuća vojvode Gavra Vukovića, Polimski muzej, Spomenik slobode na Jasikovcu, kao i ostaci materijalne kulture iz vremena Ilira, Kelta i Rimljana, svjedoci su vjekovnog postojanja i opstajanja kultura mnogih civilizacija i dobra osnova za razvoj kulturnog i vjerskog turizma, u ovom kraju;

Rečni turizam (Turističke aktivnosti vezane za rijeku Lim): Lim, bistri izvori i potoci, planine i kanjoni, vrela (Tamnik – sifonsko vrelo), planinska jezera (Šiško, Ursulovačko, Pešića), spoj su nenarušenih prirodnih ljepota i ekološki čiste okoline, sve više je preduslov održivog razvoja turizma, a samim tim i ukupne održivosti ove regije.

Zahvaljujući tom potencijalu, a imajući u vidu predstojeće uređenje Lima, stvoriće se uslovi za raznovrsne sportsko-turističke sadržaje, poput plažnog turizma, splavarenja, šlaufijade, raftinga, skokova sa mosta (uređenje plaže kod hotela Berane i još nekoliko, postavljanje skakaonice sa mosta, kod hotela Berane, i sl).

Takođe, ova rijeka, sa svojim pritokama, bogata je različitim vrstama riba (pastrmka, mladica, lipljen), što daje mogućnost zaljubljenicima pecanja da uživaju u ribolovu, tom rekreativnom obliku zabave;

Planinski i seoski turizam: Planine, koje okružuju Berane, sa bujnim šumama, prostranim livadama i pašnjacima, planinskim jezerma i pećinama, bogastvom raznovrsne divljači, povoljnim terenima za skijanje, značajan su turistički potencijal, za bavljenje različitim aktivnostima, od skijaških sportova, izleta, lova.

U podnožju tih planina, brojna beranska sela odišu prijatnom i svježom klimom, mirom i tišinom, obezbeđujući okrenutost prirodi, zdrav život na selu, mogućnost kampovanja, pješačenja, vožnje biciklom, integraciju u porodicu domaćina i učestvovanje u poljoprivrednim aktivnostima, raspoloživost lokalnih poljoprivrednih proizvoda, sakupljanje šumskih i livadskih plodova (jagode, borovnice, kupine, razne vrste čajeva, i dr), po kojima je ovaj kraj prepoznat, čini dobru osnovu za razvoj seoskog turizma;

Sportsko rekreativni turizam i avanturizam: Kvalitetna sportska infrastruktura, izražena kroz sportske terene (stadion, hala sportova, otvaranje aerodroma), smještajne kapacitete (nekoliko hotela visoke kategorije), aerodromska pista i relativno povoljni klimatski uslovi, dobra su osnova za dolazak i pripreme različitih sportskih ekipa, uključujući i tradicionalan beranski interes za jedriličarstvo, paraglajding, i druge sportske aktivnosti, i

Gastronomija: Kao dio kulture i istorije jednog naroda, preko kojih turisti mogu mnogo toga da saznaju o nekoj destinaciji, privlače sve više turista. Imajući u vidu kvalitet hrane, njeno organsko porijeklo i način spravljanja, izražen kroz domaće specijalitete (kačamak, skorup, jardum, gotovac, priganica, kisjelo mlijeko, i dr), gastronomija može predstavljati dobru osnovu za povećano interesovanje turista. U kombinaciji sa dobrim vrstama domaćih voćnih rakija, ovaj oblik ponude sve će više dobijati na značaju. 

Porodica

U braku sa Dragicom, profesoricom matematike, ima ćerke Lidiju- profesorku univerziteta i Anu- direktorku u jednoj mješovitoj srpsko-estonskoj firmi.

Marko Jelić

Biografija Dragoljuba Dragana Barjaktarovića

Dragoljub Dragan Barjaktarović rođen, 1949. godine u Beranama, gdje je završio osmogodišnju školu i gimnaziju, Ekonomski fakultet i poslediplomske studije u Beogradu, a doktorirao u Novom Sadu, na Prirodno-matematičkom fakultetu (Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo).

Tokom studija, bio je rukovodilac mnogih studentskih saveza i organizacija na fakultetu i univerzitetu. Osnivač je časopisa „Glas ekonomista“, glasila studenata Ekonomskog fakulteta, a bio je i član uredništva „Studenta“, „Stradije“ i „Gledišta“. Kasnije, bio je član savjeta brojnih turističkih časopisa, kao što su: „Turizam“, „Turističke novine “, „UNO“.

Obavljao je veoma odgovorne funkcije, i to:

• U saveznoj vladi – sekretar Komisije za tekuću ekonomsku politiku Jugoslavije i pomoćnik i zamjenik saveznog ministra za turizam;
• u vladi Srbije – pomoćnik ministra za turizam;
• u privredi – direktor Udruženja hotelsko-ugostiteljske privrede Srbije, i direktor u „Dunav turist-u“ (hoteli: Jugoslavija, Metropol, Dunav, restoran Grmeč).

Akademsku karijeru započeo je 2008. godine, kada je, na Fakultetu za turistički i hotelijerski menadžment Univerziteta „Singidunum“, bio angažovan na nekoliko predmeta. Držao je predavanja na Ekonomskom fakultetu i Višoj turističkoj školi  u Beogradu, i PMF i FABUSU u Novom Sada.

Samostalno ili u koautorstvu, objavio je više od 300 bibliografskih jedinica.

Takođe, učestvovao je i u izradi najvećeg broja propisa i projekata, iz oblasti turizma u Jugoslaviji i Srbiji, u periodu od 1986. do 2013. godine. Bio je organizator i učesnik mnogih stručnih skupova i manifestacija u zemlji i inostranstvu.

Sklonost prema literalnom izražavanju pretočio je u knjige „Rukopis jednog vremena“, „Životne priče“, „Porijeklo koje obavezuje“, „Osjećanja“.

Od 2017. godine, kada je penzionisan, svoje naučne aktivnosti nastavlja kao konsultant/ekspert za oblast standardizacije kvaliteta u hotelijerstvu i ugostiteljstvu. Za svoj dugogodišnji rad, dobio je brojna priznanja, među kojima priznanje BAHA (Balkanska asocijacija hotelskih udruženja), koja ga je promovisala za prvog ambasadora turizma.

M. J.