Istraživanja i naučni pristup koja imaju u fokusu stanje u Jugoslaviji osamdesetih godina nisu velika.
Dosadašnja istoriografija i istraživači sagledavali su taj period u širem kontekstu, apostrofirajući vezu između Ustava 1974, smrti Broza i eskalacije mnogobrojnih problema u zemlji. Ti problemi mogu se okarakterisati kao društveno strukturalni, međunacionalni i ekonomski.[1] Tako da se na taj način uočava cijeli kompleks problema u kojem se Jugoslaviji našla početkom osamdesetih u svjetlu geopolitičkog hladnoratovskog konteksta.[2]
Kompleksnost državnog uređenja SFRJ, koje je nakon ustavnih promjena tokom 70-tih godina iz federalnog pretočeno u de facto u konfederalno, stvaralo je podlogu za pojačano generisanje kako unutrašnjih problema, tako i za potencijalni upliv inostranih interesa.
Ustavom iz 1974. godine broj članova Predsjedništva SFRJ smanjen je sa 22 na 8, tako da su republike i pokrajine imale po jednog predstavnika.[3] Time je djelimično riješeno pitanje predsjednika SFRJ nakon odlaska jedinog i neprikosnovenog autoriteta Josipa Broza, dok je pitanje predsjednika Saveza Komunista Jugoslavije (SKJ) riješeno 1978. godine, uvođenjem kolektivnog predsjedništva s jednogodišnjim rotirajućim predsjednikom.[4]
Federacija je imala ovlašćenja koje je izričito dobila ustavom, dok su se sve ostale vlasti “spustile” na republički i pokrajinski nivo, regulisane njihovim posebnim ustavima.[5] Neredi i sukobi u AP Kosovo i Metohija[6], u periodu nakon smrti J.B. Tita, predstavljali su dodatni okidač i generisali porast ostalih nacionalizama na prostoru SFRJ.[7] To je dodatno pospješivano podrškom iz emigrantskih krugova i uticajem involviranih inostranih obavještajnih službi, kojima je bilo u interesu nestabilno stanje i eventualni raspad države.[8]
Analize zapadnih ambasada iz Beograda iz tog perioda precizno i jasno odslikavaju svu kompleksnost SFRJ[9] kao društvenog eksperimenta, koja je nakon Ustava iz 1974. godine, de facto predstavljala konfederaciju uz prava veta republika i pokrajina na odluke centralnih, saveznih organa.
Permanentno su jačali Republički i pokrajinski partijski feudalizmi nauštrb organa federalnih/centralnih vlasti u Beogradu.[10] To se ogledalo kako na polju ekonomije tako i na polju međunacionalnih odnosa, ali i u diversifikaciji jednog od stubova režima - Službe Državne Bezbjednosti (SDB) koja se praktično podijelila na republičke, filtrirajući informacije prema saveznoj centrali u Beogradu.
Kriza međunacionalnih odnosa
Dešavanja na Kosmetu, partijska kombinatorika nakon smrti dotadašnjeg višedecenijskog autoriteta Tita, ekonomska kriza i jačanje republičkih etatizama – nalazili su se u fokusu analiza ambasada u Beogradu, u prvom redu američke i britanske i njihovih specijalnih službi.
Uprkos snažnom odgovoru centralnih, federalnih vlasti u smislu uvođenja vanrednog stanja[11] i jačanja bezbjedonosnog aparata policije i vojske 1981-1983. godine, tokom narednih godina dolazilo je do povremenih izbijanja nereda, industrijskih sabotaža, pa čak i terorističkih akcija čime je bilo evidentno da nije uspostavljena kontrola nad situacijom na Kosmetu.[12]
U tom kontekstu, američka Cetralna obavještajna agencija (CIA)[13] u svom izvještaju iz septembra 1981. godine ističe: “nesposobnost Beograda da riješi suštinske probleme. Najveći od trenutnih problema su posledice krvavih nereda etničkih Albanaca na Kosovu prošlog proljeća. Uprkos raspoređivanju 8.000 pripadnika vojske federalnih snaga i policije u Pokrajinu, otpor naporima Beograda da se normalizira stanje uključuje sporadične pokušaje organizacije nereda i izbijanje oružanog otpora”.[14]
U internim izvještajima Radija Slobodna Evropa i radija Sloboda - RFE/RL iz aprila 1981. godine, isticano je, da “ako se Jugoslavija stvarno želi suočiti sa problemom, neophodno je da se otvoreno i iskreno suoči sa situacijom i da prestane za unutrašnje probleme kriviti spoljnje izmišljene neprijatelje”.[15]
Jedan od vodećih autoriteta toga doba, Stane Dolanc, član Predsjedništva CK SKJ, u izjavi za medije istakao je da "iako nije odbacio mogućnost inostranog uplitanja u nerede, glavninu krivice stavio je na nacionaliste unutar Jugoslavije.”[16] Prema izvještaju CIA-e, general Jugoslovenske Narodne Armije (JNA) Šiljegović je javno istakao: “da su velike pogreške bile učinjene i politički promašaji pretrpljeni za Titova života”. U prevodu: “da sada Titovi nasljednici moraju žeti posledice onoga što je njihov voljeni vođa posijao za života”.[17]
Partijski funkcioner iz Slovenije, Jože Smole, uputio je kritiku kolegama u Beogradu, koji su previše insistirali na isticanju inostranog uplitanja u događaje na Kosovu, ističući da takav stav nameće zaključak da je Jugoslavija samo pion u rukama stranih obavještajnih službi i da ne upravlja svojom sudbinom.
U tom kontekstu je dodao: "Nije dobro za nas da upadamo iz jednog ekstrema u drugi: jedan dan tvrdimo da nas cijeli svijet aktivno podržava, zainteresovan za jugoslovensko jedinstvo i teritorijalni integritet; drugi dan prelazimo na drugi ekstrem i stvaramo dojam da je barem polovina svijeta protiv Jugoslavije."[18]
Mitja Ribičič[19], iz slovenačkog SK, izjavio je: "(…) Kosovo je bilo najsnažnija potvrda da je nacionalistički varvarizam naše najveće zlo. Ovo zlo je bilo uspješno na Kosovu jer tamo nije bilo ideološki jake Partije ni šireg Socijalističkog saveza ni ostalih progresivnih snaga (…)”[20]
Ovakve i slične izjave jugoslovenskih državnih i partijskih zvaničnika ukazivale su na duboku institucionalnu krizu u kojoj se nalazila SFRJ tokom prve polovine 80-tih godina XX vijeka. Ekonomska kriza je za posledicu imala budžetske rezove u okviru sanacionih planova oporavka privrede, čime su bila ugrožavana socijalna davanja i socijalna sigurnost.[21]
Stereotipi na Zapadu su imali tradicionalni opis Jugoslavije kao zemlje koju čine “šest republika, pet naroda, četiri jezika, tri religije, dvije azbuke i jedna partija (pod Titom)”.[22]
Obavještajne analize Zapadnih specijalnih službi su isticale razliku, odnosno specifičnost jugoslovenskog političkog sistema u odnosu na ostale komunističke države “realnog socijalizma”. Istaknuta je razlika između tehnologije vladanja, odnosno sistema i procedure donošenja odluka u Jugoslaviji i drugim komunističkim zemljama.
Navodi se činjenica da su jugoslovenski savezni funkcionerii zaduženi za artikulaciju, sprovođenje opštih političkih odluka “po dubini”, ali da njihova lojalnost leži u republikama iz kojih dolaze, dakle, može se govoriti o partijskom i političkom “feudalizmu”.[23] Takođe, bilo kakva politika donešena u Beogradu, na federalnom nivou - može se ignorisati od strane "lokalnih", republičkih vlasti.
U drugim komunističkim zemljama postoji međutim, alternativni mehanizam kontrole, a to je Partija koja može disciplinovati funkcionere na nižim nivoima ako se suprotstave odlukama centra. "U Jugoslaviji federalna Partija ne posjeduje sličnu moć: njen Centralni komitet nema aktivnog sekretara niti federalna Partija posjeduje kontrolu nad kadrovskom politikom kao mehanizam za osiguranje da su ključne pozicije u sistemu popunjene ljudima prihvatljivima federalnom partijskom vodstvu."[24]
Međusobne razlike u politikama federalnih republika, počele su se sa ekonomskog[25] sve više prelivati na političko polje.[26] Religijski segment društva u jednoj komunističkoj državi počinje biti bezbjedonosno operativno i institucionalno zanimljiv, pa se tako u izvještaju CIA-e navodi: "(.. ) prema našoj procjeni politika se sve više počela razlikovati od regije do regije. Hrvatske vlasti ulažu veliku energiju kako bi pritisnuli Katoličku crkvu, dok je u Bosni u toku Islamski preporod sa blagoslovom lokalnih vlasti. U Sloveniji je moguće da privatni farmer posjeduje tri puta više zemlje i da funkcioner služi duplo duže u odnosu na njihove kolege u drugim krajevima zemlje."[27]
CIA ocjenjuje da je porast progona disidenata u post-Titovskoj Jugoslaviji u najvećoj mjeri rezultat nesposobnosti vlasti da postigne uspjehe na ekonomskom planu. U tom kontekstu u memorandumu pod naslovom Yugoslavia: The Hardline Response (Tvrdi odgovor) navodi se: "Nastavak progona disidenata od strane režima odražava želju post-Titovskog vođstva da utiša rastuće kritike zbog nedostatka odlučnosti i sposobnosti u upravljanju jugoslovenskom ekonomskom krizom. Smatramo da su disidenti laka meta jer ne predstavljaju ozbiljnu prijetnju, iako se neki tvrdolinijaši boje kako bi disidenti mogli organizovati održivu političku opoziciju."[28]
U dokumentu se spominje cijeli niz osoba koje se ubrajaju u tvrdolinijaše, a posebno: Stane Dolanc, Nikola Ljubičić i Branko Mikulić.[29] U tom kontekstu najjasnije je označena predsjednica jugoslovenske Vlade, odnosno SIV-a Milka Planinc. Dokumenti britanskog Foreigne Office-a[30] iz 1984, koji se bave analizom pojedinih vodećih funkcionera u Jugoslaviji, pokazuju neke razlike u odnosu na američke zaključke.
Za razliku od Amerikanaca koji su S. Dolanca okarakterisali kao tvrdolinijaša, Britanci su u svojim analizama zaključili kako "(…) se smatra da je on glavni pokretač hapšenja Đilasa i drugih disidenta u aprilu 1984, ali generalno gledano on nije tvrdolinijaš i nije pretjerano omiljen u Srbiji zbog svojih reakcija vezano za događaje na Kosovu tokom 1981.”[31]
U izvještaju koji potpisuje britanski ambasador u Beogradu Edwin Bolland, pod naslovom Church and State in Yugoslavia (Crkva i država u Jugoslaviji), iz februara 1982, donosi se analiza odnosa jugoslovenskih vlasti sa najznačajnijim vjerskim zajednicama. Istaknuto je da ne postoje izvjesni podaci o broju vjernika mada je godišnji tiraž vjerske štampe službeno procijenjen na 15 miliona,[32] što je za jednu socijalističku državu, koja baštini tekovine komunizma, impozantan podatak.
Za Islamsku vjersku zajednicu (IVZ) navodi se kako joj se institucionalna situacija poboljšala posljednjih godina i kako njen uticaj sve više raste uz blagonaklonost republičkih i lokalnih funkcionera. Za Srpsku pravoslavnu crkvu (SPC) ističe se kako je "(…) zadržala smjer podčinjavanja državi, povodeći se za svojom vijekovima starom filozofijom strpljivosti i života u dobrim odnosima s političkim autoritetom."
Ambasador zatim navodi kako mu je "Patrijarh German jednom prilikom izjavio da je koža jugoslovenskog jedinstva tako tanka i nova, postavljena preko duboko podijeljene zemlje te su time svi obavezani ne činiti ništa što bi moglo narušiti stabilnost. Ali on nikad nije oprostio državi zbog podsticanja odvajanja, šizme nove autokefalne Makedonske pravoslavne crkve koju je bio prisiljen prihvatiti 1967. godine kao dio šire politike afirmacije makedonskog političkog identiteta."[33]
SPC je posvećena vlastitoj obnovi, ali i podršci srpskim interesima u Jugoslaviji. Što se tiče Katoličke crkve navodi se “kako su odnosi sa državom definisani ugovorom sa Vatikanom. Mada su različiti odnosi Katoličke crkve u Sloveniji i Hrvatskoj prema državnim vlastima. Ističe se kako su stvari u Sloveniji mirne i da vlasti i crkva pokazuju odgovornost u međusobnim odnosima. Sa druge strane, navodi se da Katolička crkva u Hrvatskoj ulazi u razmirice s vlastima. U tom kontekstu iznose se sukobi između Jakova Blaževića i nadbiskupa Kuharića oko odnosa prema pokojnom kardinalu Stepincu.
Ističe se, kako Katolička crkva u Hrvatskoj pokušava ostvariti što veći društveni uticaj.”[34] Što se SPC tiče, CIA uočava “kako i ona kao primarna vjerska zajednica srpskog naroda doživljava obnovu. Teren koji joj je u tom smislu jako dobro poslužio bili su događaji na Kosmetu, gdje je crkva zauzela jasne i oštre stavove. SPC se vrlo jasno odredila prema događajima na Kosovu početkom osamdesetih i kasnije, te je iskoristila priliku zbog liberalizacije javnog prostora koja je nastupila poslije smrti Josipa Broza. U javnim istupima SPC je branila stavove koji su bili bliski dijelu srpskog partijskog rukovodstva u kontekstu ugroženosti Srba na Kosmetu”.[35]
U analizama se apostrofira jačanje i značaj islama u stvaranju muslimanske nacije.[36] Navodi se “kako je Islam iskoristio usredsređenost pažnje saveznih vlasti na druge vjerske zajednice i osnažio svoju ulogu u društvu, te uspostavio mnogobrojne veze s muslimanskim zajednicama u inostranstvu. Istaknuto je postojanje veza sa Islamskim bratstvom na Bliskom istoku. Još jedno objašnjenje za razloge blagonaklonog stava jugoslovenskih vlasti prema Islamu jeste u održavanju dobrih odnosa sa muslimanskim državama u Pokretu Nesvrstanih”.[37]
Navodi se takođe i “da sve izraženije veze muslimanske zajednice iz BiH sa islamskim pokretima u svijetu, izazivaju snažnije političke reakcije. Tako je Branko Mikulić kritikovao pan-islamske ideje i izražavanje simpatija za procese u Iranu”.[38]
U novembru 1981. godine održana je sjednica CK SKJ na kojoj je glavna tema bila rasprava o događajima na Kosovu ranije te godine.[39] Radio Slobodna Evropa i radio Sloboda - RFE/RL u svojim internim izvještajima donosi izvode iz kojih je vidljivo da partijske strukture i nakon devet mjeseci od izbijanja nemira pokušavaju objasniti njihove uzroke.
Tako sekretar CK Dobroslav Toro Ćulafić u svom izlaganju navodi “da su nemiri na Kosovu uzrokovani krivom politikom pokrajinskih vlasti”. Prema njegovom mišljenju "(…) odluke su donošene u zatvorenim krugovima na vrhu." U prilog tezi o odgovornosti vlasti na Kosovu rekao je: " U tom kontekstu nacionalizam i iredentizam pronašli su svoj glavni korijen", a kao rezultat tog nacionalizma proizašli su: " zahtjevi za pravima koje Kosovo nikad nije imalo niti ih ikad može imati."[40]
U godišnjem izvještaju britanske ambasade u Beogradu za 1981. veliki dio je posvećen Kosovskim događajima.[41] Navodi se “kako su albanski studentski nemiri prerasli u ozbiljne nacionalističke proteste i kako je jugoslovensko rukovodstvo pokazalo odlučnost i efikasnost u rješavanju krize.
Intervencija bezbjedonosnih snaga i vojske ocijenjena je uspješnom jer je bilo malo žrtava, a postignut je cilj smirivanja situacije”.[42] Istaknuto je, da su: "Kosovski događaji pokazali snagu nacionalizma i slabost bratstva i jedinstva, jedne od temeljnih Titovih ideja. Oni su doveli u pitanje mudrost njegove politike dopuštanja da manjine razviju svoj nacionalni identitet do nivoa da započne širenje ideje separatizma."[43]
Sa druge strane, analiza stanja u SFRJ od američke obavještajne službe bila je znatno pesimističnija. Američka CIA je nastavila pratiti stanje na Kosovu i u narednim godinama. U izvještaju iz marta 1982. donosi: "Protesti albanskih nacionalista u pokrajini Kosovo krajem prošle sedmice, pružili su jasan dokaz nemogućnosti Beograda u stabilizaciji Pokrajine nakon godinu dana od uvođenja vanrednog stanja (…) savezno rukovodstvo će biti pod sve većim pritiskom da pokaže barem neke znakove napretka prema rješavanju albanskog problema. Iskustvo pokazuje da će beogradski režim nastaviti sa neadekvatnim mjerama. (… ) brojni pozivi za ujedinjenje sa susjednom Albanijom pokazuju rastuće sentimente prema Tirani među kosovskom omladinom. Albanskim protestima je ove godine dodan i religijski ton jer se izvikivalo ime iranskog vođe Homeinija."[44]
Pojava islamskih naglasaka u protestima sigurno je privukla pažnju Amerikanaca zbog problema koje su u tom razdoblju imali u odnosima sa Iranom. Dalje se navodi kako je 85% kosovske populacije islamske vjere.[45]
Pojava religijskih konotacija na protestima može se objasniti kao pokušaj da se pronađu elementi šireg povezivanja svih Albanaca, a potencijalno i svih muslimana u Jugoslaviji.[46] Imajući u vidu moguća rješenja albanskog pitanja američko izvještaj donosi: "Albanski zahtjevi za dobijanjem statusa Republike odmah su odbačeni i okarakterisani kao kontrarevolucionarni od strane saveznih/federalnih vlasti (..)"[47]
Diplomatski odnosi između Velike Britanije i SFRJ nakratko su se poremetili zbog održavanja Trećeg kongresa Hrvatskog narodnog vijeća u januaru 1980. godine u Londonu. Jugoslovenska diplomatija oštro je protestvovala, dok su mediji u Jugoslaviji takođe osudili održavanje skupa kritikujući britansku vladu.[48]
List Vjesnik je oštro osudio taj događaj: "Po odobrenju britanskih vlasti ovih se dana okupilo šareno društvo međunarodnih kriminalaca, ono što ih povezuje je njihova mržnja na nezavisnu, socijalističku i nesvrstanu zajednicu ravnopravnih naroda i narodnosti Jugoslavije.[49]
Jugoslovenskim vlastima naročito je zasmetala činjenica da je Kongresu prisustvovao bivši ministar Nezavisne Države Hrvatske (NDH) Vjekoslav Vrančić, koji je doputovao iz Argentine.[50] Na oštar stav jugoslovenskih vlasti “kako na hrvatsku emigraciju, tako i na britanske vlasti, sigurno je uticao i članak u hrvatskoj emigrantskoj štampi Hrvatskoj reviji, koja je, pozvala sve Hrvate da se pripreme za skori raspad Jugoslavije nakon Brozove smrti”.[51]
Američke diplomate izvještavaju “da su Sovjeti smanjili dotok gasa Jugoslaviji koji je dolazio preko Austrije kao odgovor/osvetu zbog jugoslovenskog stava prema intervenciji u Afganistanu. Britanski konzul u Zagrebu izvijestio je kako je u rimokatoličkoj Sloveniji[52] i Hrvatskoj još uvijek vrlo snažan osjećaj da Srbi i Crnogorci ne bi odlučno reagovali na sovjetsku intervenciju zbog tradicionalnog mišljenja da je Rusija zaštitnik panslavizma i pravoslavlja.
Takođe su se u Hrvatskoj mogla čuti mišljenja da bi s Brozovom smrću srpski elementi, koji su činili većinu u bezbjedonosnom (vojno-policijskom) aparatu i državnoj upravi, mogli omogućiti Sovjetima da preuzmu kontrolu nad jugoslovenskom Federacijom.”[53] Nakon Cestne afere[54], “kada je Slovenija problematizovala svoj status unutar federacije, početkom osamdesetih godina pojavili su se glasovi koji su zagovarali bjekstvo Slovenije sa Balkana i povratak Zapadnoj Evropi, gde joj je prirodno mjesto, tj. nezavisnu državu”.
Na termelju takvih težnji, koje su izražavali intelektualci okupljeni oko časopisa Nova revija, formulisan je slovenački nacionalni program (,,Prilozi za slovenački nacionalni program", 1986)[55] Sve ovo navedeno je ukazivalo na strukturalne problem funkcionisanja.
Bezbjedonosni okvir, državne tajne, plan odbrane i šifra
Početak 1980. godine obilježile su odluke i naredbe naznačene u vrhu SFRJ kao državna tajna, koje su trebale biti strogo poverljive, za uži krug saveznih i republičkih organa vlasti. Koncipirani su planovi i državne šifre, držani u tajnosti, koji su trebali eventualnom aktivacijom u formi automatske naredbe, da pokrenu određene već pripremljene planove na polju zaštite ustavnog i državnog poretka i da aktiviraju bezbjedonosne i privredne resurse u cilju odbrane države.
Svrha nastanka ovakvih bezbjedonosnih planova, označenih visokim stepenom tajnosti u formi državne tajne, trebala je biti preventive usled spoljne agresije, bilo sa Istoka ili sa Zapada. Ovakav donekle šizofren geopolitički pristup, odslikavao je konfuziju u tadašnjem jugoslovenskom rukovodstvu, političkoj i vojnoj eliti, rastrzanoj različitim frakcijama i interesima.
Pri tome je i bezbjedonosni i politički sektor bio znatno premrežen stranim uticajima. U prvom redu to se odnosilo na zapadnonjemački BND,[56] britanski MI6, američka CIA i naravno sovjetski KGB.[57] Na taj način nije postojala kohezija u tadašnjoj jugoslovenskoj eliti po pitanju vitalnih interesa države. Diplomatske depeše shodno sadržaju nose oznaku povjerljivo i strogo povjerljivo, često uz naznaku “za ograničenu upotrebu”
Međutim, diplomatska, bezbjedonosna i partijska nomenklatura je bila razjedinjena, bez jasnih zajedničkih ciljeva, što je pogodovalo otkrivanju i curenju informacija od državnog značaja. [58] Tako su 3.januara 1980. godine, kada je J.B. Tito smješten u Klinički centar u Ljubljani, u najvažnijim vojnim i državnim institucijama i partijskim komitetima u Jugoslaviji uvedena danonoćna dežurstva.
Predsjedništvo SFRJ je odlučilo da izmijeni naziv državne šifre, najveće državne i vojne tajne, iza koje se krio plan njene odbrane od svih spoljnih i unutrašnjih neprijatelja. Detalje tog plana, pod šifrom „Zenit“ čuvala je Služba bezbjednosti Jugoslovenske narodne armije Kontraobavještajna služba (KOS) znali su je samo najbliži Titovi saradnici.
Predsjedništvo je odlučilo da se 1. februara 1980. u ponoć sva dokumenta plana „Zenit“ preimenuju u plan „Vihor“. Za “pripremanje i preduzimanje mjera i aktivnosti na sprečavanju i eliminisanju eventualne krizne situacije u zemlji.”[59] Nova državna šifra je kompromitovana samo četrdesetak dana nakon njenog stupanja na snagu, 14. marta 1980, dok je Tito još bio živ.[60]
Nepuna četiri dana kasnije, 18. marta, Predsjedništvo SFRJ je odlučilo da se nova državna šifra zove „Čelik“ i da stupi na snagu 25. marta 1980. u ponoć.[61]Zaštita nove državne šifre je podignuta na najviši stepen, ali „Čelik“ je “izdržao” samo godinu dana. Provaljena je februara 1981, kada je predsjednik Komiteta za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu zagrebačke opštine Trnje, u razgovoru sa sekretarom Opštinskog sekretarijata za narodnu odbranu i načelnikom Opštinskog štaba teritorijalne odbrane Trnja mimo svih pravila, izgovorio naziv šifre.
Predsjedništvo SFRJ je 25. februara donijelo odluku, koju potpisuje Cvjetin Mijatović, da se nova državna šifra od 20. marta 1980. zove „Rubin 81“, a od Predsjedništva Hrvatske zatraženo je da ispita okolnosti kako je u Trnju provaljen „Čelik“.[62] Nepuna četiri meseca kasnije, jula 1981, “provaljen” je i „Rubin 81“, pa se od 1. septembra te godine državna šifra Jugoslavije zvala „Čigra“.[63]
Naredne godine i ona je kompromitovana, a nepoverenje između političkih elita jugoslovenskih republika iz dana u dan bilo je sve veće i veće. Time se stvarala opšta konfuzija u političkoj i bezbjedonosnoj eliti SFRJ, što je naravno pogodovalo jačem i snažnijem uplivu inostranih bezbjedonosnih faktora.[64]
Očigledno su na djelu i u praksi bili elementi specijalnog rata u cilju izazivanja konfuzije i nepovjerenja u bezbjedonosni sektor, nepovjerenje u državne institucije. Na kraju Hladnog rata i nastanka monopolarizma i početka disolucije SFRJ američke analize početkom 90-tih godina XX vijeka su predviđale stvaranje većih etničkih država, uz talase migracija i demografske promjene tokom krvavog građanskog rata.[65]
U principu ideja sa državnim planovima i šiframa je bila da se jednim telefonskim pozivom izvrši "spuštanje" šifre na niže instance u bezbjedonosnom sektoru. Onaj koji je primi zove odredjene brojeve kaže ime sifre ovi nastavljaju dalje. Te da se za vrlo kratko vrijeme obavi prelaz čitavog društva, firmi, škola, bolnica na teritoriji cijele SFRJ na ratne rasporede bez objavljivanja vijesti na TV ili radiju do izvršenja.
Plan sprovođenja državnih šifri u SR Crnoj Gori
Planovi pod naznakom “DT-Državna tajna” donošeni na saveznom nivou su “po dubini” implementirani u republikama i pokrajinama. U tadašnjoj SR Crnoj Gori sa državnim planovima je bio upoznat uži krug političke i bezbjedonosne elite. Tako Republički sekretarijat za narodnu odbranu dostavlja Izvršnom vijeću SR Crne Gore izvod iz Plana “Zenit”.[66]
U podnaslovu izvoda iz plana se navodi: “Mjere i aktivnosti republičkog sekretarijata za narodnu odbranu za sprečavanje i presijecanje krizne situacije u republici” od 8. juna 1979. godine. U planu se detaljno obrazlažu koraci i smjernice u cilju zaštite državnog poretka, kao i oblici i način angažovanja organa uprave za narodnu odbranu.
Organi uprave za Narodnu odbranu (NO) su “obavezni da neprekidno prate i procjenjuju sva kretanja i pojave koje mogu pogodovati stvaranju krizne situacije (…)”. Dalje se ističe: ” Ukoliko dođe do eskalacije krizne situacije u tom obimu da se njeno presijecanje ne može uspješno izvršiti sa redovnim snagama za održavanje javnog reda i mira (..) organi za narodnu odbranu pristupaju brzom i efikasnom vršenju mobilizacije snaga i sredstava (specijalne i druge jedinice TO, štabovi i jedinice civilne zaštite i dr.
Formirana je radna grupa pod kodnim nazivom “Kapela” sa ciljem opremanja oružanih snaga savremenim oklopnim sredstvima kao i analizi sposobnosti energetskog sistema za rad u ratnim uslovima.[67] Izvršno vijeće skupštine, Republički komitet za informisanje kreira “Nacrt uredbe sa zakonskom snagom o zavođenju cenzure za vrijeme neposredne ratne opasnosti.[68]
Centralni komitet Saveza komunista Crne Gore dostavlja opštinskom komitetu Titograd Informaciju Predsjedništva CKSKJ o vojnoj intervenciji SSSR-a u Avganistanu koja je upućena članstvu SKJ uz naznaku da “je neophodno CK SKCG obavijestiti o svim komentarima, reagovanjima i raspoloženju po ovom pitanju među komunistima i građanima. Kao i da je neophodno da se povremeno šalju sve raspoložive informacije o politički karakterističnim pojavama i reagovanjima u opštini, mjesnim zajednicama i radnim sredinama a koje se odnose na međunarodnu situaciju”.[69]
U pomenutoj Informaciji Predsjedništva CK SKJ[70] o vojnoj intervenciji SSSR u Avganistanu za članove SKJ, između ostalog je naznačeno da “ je to veoma opasan korak po mir i bezbjednost u čitavom svijetu, da predstavlja kršenje osnovnih normi i principa međunarodnog prava, da se intervencija uklapa u hegemonističku politiku globalnih strateških interesa SSSR-a i da intervencija može negativno da se odrazi na jedinstvo pokreta nesvrstanih zemalja”.[71]
Republički Sekretarijat za narodnu odbranu upoznaje Izvršno vijeće SR Crne Gore da će u saradnji sa Sekretarijatom za unutrašnje poslove pripremiti Informaciju o pitanjima za boravak vojnih obveznika u inostranstvu.[72] U dopisu koji potpisuje tadašnji član Izvršnog vijeća dr Avdul Kurpejović, ukazuje se na “loše međuljudske odnose u Titogradskoj gimnaziji koji su doživjeli kulminaciju i poprimili karakter loših međunacionalnih odnosa”.[73]
Izvršno vijeće Skupštine Crne Gore daje Predlog za izvođenje mobilizacijske vježbe republičkih organa i organizacija u cilju provjere pripravnosti.[74] Sekretarijat za privredu SR Crne Gore, pod oznakom Državna tajna i šifra “Vihor” daje Procjenu situacije u oblasti energetike, industrije i snabdijevanja i Plan na eliminisanju eventualnih kriznih situacija.
Republički komitet za Optenarodnu odbranu i Društvenu samozaštitu (ONO i DSZ) prenosi i sprovodi Odluku federalnog političkog, vojnog i partijskog državnog vrha iz Beograda o promjeni državne šifre “Vihor” u šifru “Čelik”.
Ovom Odlukom je takođe skrenuta pažnja na “pooštravanje mjera budnosti i zaštite plana mjera i aktivnosti na sprečavanju i eliminisanju eventualne krizne situacije. Takođe je skrenuta pažnja da se ova šifra ne može upotrebljavati u telefonskom saobraćaju do momenta primjene plana”.[75]
Ekonomska situacija u Crnoj Gori se značajno pogoršala,[76] usled permanentne nerentabilnosti privrede i vještačkog održavanja gubitaških preduzeća, što je za posledicu imalo pojačano zaduživanje u inostranstvu.[77] Pojačana aktivnost vjerskih zajednica u Crnoj Gori bila je razlog da crnogorska republička vlast tome posveti više pažnje. Tokom 1983. godine time su se prvo bavili opštinski komiteti (OK) Saveza komunista (SK), a u oktobru 1983. godine u Predsjedništvu Centralnog komiteta (CK) SK Crne Gore održana je rasprava o aktuelnim idejno-političkim pitanjima djelovanja vjerskih zajednica u Crnoj Gori.
Potom su definisani pravci djelovanja SK. Predsjedništvo CK SK je obavezalo OK i osnovne organizacije SK da se aktivnije odnose prema pitanjima ispoljavanja i djelovanja vjerskih zajednica posebno kada su u tome kršile Ustav i zakonske propise.[78] Navedeno je, šta je u SK urađeno na realizaciji zaključaka od 1983. godine, kao i neka karakteristična djelovanja i ponašanja vjerskih zajednica u Crnoj Gori.
Aktivnost vjerskih zajednica u cjelini, uključujući i miješanje u politiku, bila je sve više vidljiva i izražena. Iako su se oblici zloupotrebe vjere i vjerskih osjećanja u političke svrhe donekle razlikovali kod pojedinih vjerskih zajednica, u suštini su se sveli na nekoliko zajedničkih karakteristika: veličanje uloge vjerskih zajednica i religije u životu naroda i u društvu uopšte, napadi na zvaničnu politiku prema vjerskim zajednicama i uporno ili sistematsko ignorisanje i napadi na osnovne tekovine NOB-a i socijalističke revolucije.[79]
Iako teritorijalno i brojčano najmanja republika savezne federacije, Crna Gora je predstavljala kompleksnu cjelinu prema karakteristikama društva.[80] Razvijanje samostalnih institucija kulture i republike, uz narastanje ekonomskih a time i socijalnih problema nakon Titove smrti – predstavljaju kompleksan “ram za sliku” Republike Crne Gore. Ovaj istorijski ekskurs, predstavlja neophodnost, kako bi se bolje razumjela kasnija “dešavanja naroda”[81] i manipulisanje populizmom.
Zaključna razmatranja
SFRJ kao složena tvorevina i pored Sovjetskog Saveza, jedan od najvećih društvenih eksperimenata u svjetskoj istoriji, je već nakon nekoliko decenija svoga postojanja počela pokazivati znake kraja i raspada. Nakon politički turbulentnih dešavanja tokom 70-tih godina XX vijeka, MASPOK-a u Hrvatskoj, smjene liberala u Srbji, vanrednog stanja na Kosmetu[82] i donošenja Ustava 1974. godine uz permanentnu ekonomsku krizu, nelikvidnost privrede, zaduživanje - SFRJ je ušla u osmu deceniju sa sve većom društvenom neizvjesnošću.
Odlazak Josipa Broza Tita,[83] koji je uz Savez komunusta i JNA predstavljao jednu od ključnih kohezionih faktora jugoslovenske konfederacije (kakva je uistinu vremenom i postajala) dodatno su usložnjavali ionako nezavidan položaj SFRJ. Jugoslovenska narodna armija (JNA) je proizašla iz Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NVOJ) koja je formirana za vrijeme Drugog svjetskog rata pod vodstvom i kontrolom KPJ.[84]
Vojska je osim pobjede u ratu osigurala i uspostavljanje komunističke vlasti u poslijeratnoj Jugoslaviji oštrim obračunom sa svim "klasnim" i "narodnim neprijateljima"[85] Svoj status vojska je potvrđivala u u razdoblju nakon raskida sa SSSR-om[86] krajem četrdesetih i početkom pedesetih kad je opasnost za Jugoslaviju dolazila sa Istoka. Vojska zatim u cijelom nizu spoljnjih i unutarnjih kriznih situacija potvrđuje svoju važnost za stabilnost Jugoslavije kao 1956., 1968., kada je ponovno zaprijetila opasnost s Istoka, zatim 1968., 1971. i 1981. kada su se nestabilnosti i problemi[87] pojavili u samoj zemlji.[88]
Bez obzira na višedecenijsko isticanje zvaničnog narativa koji je unešen i u same ustavne temelje zemlje, istorijsko iskustvo je pokazalo da nacionalno pitanje u Jugoslaviji nije riješeno.[89] Obaveštajne procene sadrže najznačajnije zaključke o dešavanjima, ličnostima, analizama i preporukama. Tokom osamdesetih godina unutar američkih i britanskih obavještajnih i diplomatskih institucija stvara novi korpus znanja koji će postati temelj za oblikovanje njihovih politika u trenutku eskalacije krize jugoslavenske države krajem osamdesetih i početkom devedesetih
Godine prije i nakon smrti J.B.Tita, predstavljaju turbulentan društveno-ekonomski period kroz koji je prolazila SFRJ. Taj period karakterišu ekonomski problemi[90], nerentabilnost privrede, državni dug,[91] nezaposlenost i nedostatak namirnica široke potrošnje[92], kao i nefunkcionalnost složenog državnog uređenja sa elementima konfederalizma.
Neredi i sukobi u AP Kosovo i Metohija su generisali i ostale prikrivene nacionalizme. . Federalna vlada i bezbjedonosne službe su nastojale da u formi tajnih državnih planova i šifri preventivno djeluju u slučaju ugrožavanja državnog poretka i integriteta države, bilo spolja ili iznutra. Analize i uticaj spoljnih faktora, ambasada i obavještajnih službi, odslikavali su strukturalne, međunacionalne i ekonomske problem SFRJ.
