Lim i njegove pritoke ne teku samo svojim površinskim tokovima i koritima. Dok stojite na njegovoj obali, vi u stvari stojite na vodi koja je sve do vaših nogu prekrivena šljunkom, zemljom, travom i asfaltom ispod kojih on i dalje teče, potpuno isto kao što teče brzacima i virovima vidljivog dijela svoga površinskog korita.
Čitav ovaj grad, zemlja na kojoj leže njegove kuće, zgrade, škole, stadioni, parkovi, ulice, trgovi, hramovi i groblja, u stvari su jedno veliko korito podzemnih voda, sa bezbroj nevidljivih rijeka, jezera, potoka, makvi i otoka.
Kao što je ljudska koža ispod površine prokrvljena gustom mrežom arterija, vena i kapilara, tako i ovo beransko parče Zemljine kore ima svoje podzemne krvne sudove nad kojima, kao po koži, neprestano vršimo razne kozmetičke tretmane i eksperimente. Od građevinskog mejk apa, stambene estetske hirurgije, zatezanja DUP-ova i ulične hidraulične masaže, pa sve do urbanističkog pirsinga i fasadne tetovaže.
Centar Berana nalazi se na nekih 670 metara nadmorske visine, ili oko 150 metara iznad vrha Avale. Ali pored nadmorske, on ima i svoju „nadlimsku“ visinu koja, u zavisnosti od lokacije, godišnjeg doba i količine padavina, varira od jednog pa do nekih desetak metara.
Kad se, zbog obilnih kiša i topljenja snijega, „nadvodna“ visina naših bašti smanji, a unutrašnji vodeni tokovi uznemire, podignu i poklope sa njihovom površinom, na njoj se pojave izvori, pa iz njih poteku i zaklokoću do tada nevidljive i nenametljive podzemne vode. Jer sve su vode u stvari podzemne i unutrašnje, dok god ne izbiju na površinu u obliku kakvog izvora ili vrela. Dok ne ugledaju svjetlo dana i ne poteku prema zajedničkom okeanu.
Prema jednoj velikoj zajedničkoj vodi koja pokriva tri četvrtine Zemljine kore. Tačno onoliko koliko je ima i u ljudskom organizmu. Bez te njene tri četvrtine ne bi bilo ni Zemlje ni života. Ona je u stvari apsolutni gospodar i jednog i drugog, jer je i sam život začet i započet negdje u praistorijskom praokeanu, u tajanstvenim dubinama velikog mora, i ništa menje tajanstvenoj, dubokoj i životnoj plodovoj vodi.
Vodena ravnoteža osnovni je životni preduslov, a česte poplave samo su opomene i upozorenja pohlepnim uzurpatorima na to ko je u stvari pravi vlasnik ovog zemljišta oko kojeg se vodilo toliko ratova i prolilo toliko krvi, da bi nakon toga ga u svakom režimu otimala i čerupala ovdašnja opštinska, politička, građevinska i urbanistička Kamora.
***
Sa varoških šadrvana, vakufskih česama, javnih i privatnih beranskih izvora i pumpi, na svakih pedesetak metara, više od jednog vijeka veselo je žuborila i klokotala bistra, čista i svježa pitka voda. Od Pešaca do Beransela i Taluma na lijevoj obali Lima, naročito u dijelu od centra grada do bolnice, svaka bašta imala je svoj izvor, jaz, pumpu, česmu ili bunar.
U bunare bi ubacivali riblju mlađ koja je tu znala da izraste i po nekoliko kilograma. Kasnije bi iz njegove dubine vadili ribu kofama a unutra vraćali novu mlađ, pa su tako ovdašnji bunari služili i kao mali baštenski ribnjaci.
Sve do prije par decenija čitav grad je bio ispresijecan i premrežan betonskim kanalima površinske gradske kanalizacije, koja se poput zmije provlačila između kuća, zgrada, ulica i sokaka Starog grada, kroz zelenu pijacu, pored baštenskih ograda, ivicom dvorišta i parkova, ispod asfalta, ivičnjaka i trotoara, i ulivala se u korito Lima preko puta Narodne tehnike, iza starog Doma zdravlja i bolničke mrtvačnice.
Čak je i Rizvan begova neobično široka glavna ulica tek osnovane male pogranične kasabe u Ravnom Hasu, između današnjeg suda i pekare „Versaj“ bila poprečno presječena velikim jazom. Taj ulični potok morao je preko sredine biti provučen kroz drvene cijevi i zatrpan zemljom da bi se džadom mogao nesmetano odvijati pješački i kolski saobraćaj.
Sa istočne strane, ispod današnje Hipotekarne banke, sve do samog drvoreda karamanki na mjestu današnjih lipa, bio je ograđen pletenim vrbovim plotom, kako tadašnja beranska djeca i prolaznici ne bi upadali u vodu kad bi se u jesen šetali noću ispod prepunih krošnji i sladili ukusnim plodovima.
A na suprotnoj strani ulice, ispod zapadnog drvoreda krušaka, skoro po sredini nalazio se izvor na kom su varoške žene prale veš, i sa kog su u glinenim testijama, bakarnim ibricima i đugumima nosile kućama svježu vodu za piće i umivanje.
Kad se prije više od jednog vijeka gradila kula Cufa Šekularca, između dva rata poznatija kao kula Nedića, velika stara kuća u glavnoj ulici uz čiji južni zid je pedesetih godina nikla zgrada Radio Berana, njeni temelji bili su puni vode. Da bi se uopšte mogla započeti gradnja, zidari su u zemlju polagali dugačka bukova stabla otporna na vlagu i truljenje, pa je tek onda preko njih ređan veliki limski kamen i zidana cokla.
Na isti način podignuta je čitava Venecija, a samo u temelje crkve Santa Maria della Salute ugrađeno je milion i sto hiljada drvenih stubova. Kao sve veće kuće toga vremena u beranskoj Donjoj mahali, tako je i Cufova kula u svojim temeljima umjesto kamena imala „balvan temeljac“, na kom i danas plovi niz vrijeme što teče mnogo brže od Lima i podzemnih voda, a još uvijek stoji u mjestu kao na splavu, čvrsto vezana za lijevu obalu rijeke i desnu obalu glavne beranske ulice.
***
U svjetlu tih činjenica, priča o drvenim čunkovima kojima je 10. januara 1863. godine beranski mufetiš Ahmed Hamdi paša doveo vodu sa manastirskog vrela udaljenog nekoliko kilometara do Vakufske kuće i česme sagrađene u spomen njegovom poginulom sinu, ruku na srce, djeluje prilično maštovito.
Pored toliko izvora i podzemnih vodenih žila koje i danas, sto šezdeset godina nakon toga, i dalje teku dvorištima i zatrpanim betonskim kanalima u neposrednom okruženju, drvene cijevi pronađene u zemlji tokom radova na temeljima velike kuće Dimića 1907. godine, prije bi mogle biti drenaža podzemnih voda do vakufskih česama, nego dio kilometarskog bukovog vodovoda koji bi i danas bio vrlo zahtjevan i teško izvodljiv građevinski i finansijski poduhvat.
Pomalo nelogično djeluje priča da je neko u sred zime kopao četiri kilometra dug kanal da bi drvenim čunkovima vukao vodu sa manastirskog vrela, koje je samo najsjevernije u nizu sličnih između Bistrice i Sušice. Da po januarskom snijegu mjeseca rebiul - evvela 1863. godine provlači kroz zemlju kilometre drvenih cijevi uz Bogavsko brdo, kad je u neposrednoj blizini, i na svega metar dubine, imao vode u izobilju.
Te iste koja je svojim podzemnim kanalima sama silazila u varoš. Da li su onda po toj logici sve pašine komšije: Nedeljkovići, Šuntići, Zejnilovići i ostali takođe kopali kilometarski vodovod do Rastovca, da bi u svom dvorištu i danas imali istu takvu česmu, jaz i vodu koja još uvijek teče, onakvu kakvu je u to vrijeme imala svaka druga varoška kuća sa baštom u krugu od jednog kilometra?
Prije dvadesetak godina, prilikom izgradnje nove kuće Zejnilovića koju samo ulica dijeli od Dimića i Ahmed Hamdi pašinog vakufa, radnici su temelje i podrumske šalunge izlivali u vodi do pojasa sa ribarskim čizmama i gumenim kombinezonima, koristeći specijalnu tehnologiju za podvodno betoniranje. A po završetku radova najveći problem bila je njena hidro i termo izolacija.
Slično se dešavalo i kod izlivanja novih temelja na mjestu starih nakon rušenja te iste Ahmed Hamdi pašine Vakufske kuće 2006. godine, pa stoga priča o drvenim vodovodnim cijevima i kilometarskim kanalima od kasabe do Rastovca, izaziva još veće podozrenje i pred bedemom zdravog razuma pada u tu istu podzemnu vodu.
***
Pošto su vremenom brojni gradski izvori, česme i bunari potpuno presahli zbog kidanja podzemnih vodenih tokova betonskim temeljima novosagrađenih objekata tokom i nakon urbanističke ekspanzije šezdesetih, najbolju potvrdu priče o Beranama na vodi danas predstavlja velika njiva nekadašnje carske kasarne, koja se i danas prostire na površini od par hektara iza Doma zdravlja, Doma učenika i studenata, Opšte bolnice i nove kuće Nikice Vujadinovića.
Zbog guste mreže podzemnih voda dio te njive između Univerzitetskog i Dnevnog centra danas neodoljivo podsjeća na ukletu močvaru kojom ne prolazi niko osim koza i pasa lutalica. A da nije tako, tu bi do sada već niklo na desetine zgrada i stambeno-poslovnih objekata.
Krajem osamdesetih, uprava Medicinskog centra „Dr Nika Labović“ u čijem je vlasništvu bila ova nekada izuzetno plodna i berićetna oranica, mrežom betonskih cijevi i šahti pokušala je da kanališe bezbroj malih izvora i potoka zbog kojih je veliki dio tog zemljišta bio nepristupačan i neiskorišćen. Međutim, trideset i pet godina nakon završetka radova, ovom nekadašnjom njivom i dalje teku podzemne i površinske vode.
U nekoliko jama postoji jezero okruženo vrbama na čijoj vodi se okupljaju patke, pa čak i potok dužine svega desetak metara u kome pliva na stotine sitnih riba. Podzemna matica donijela ih je odnekud kao ikru, da bi se izlegle negdje u tim vodenim katakombama.
Sa vodom koja izvire niodkuda i one su niodkuda došle, pa danas jata ribica plivaju na sred njive do članka dubokom rijekom koja nikuda ne teče. Svoj kratki životni vijek provode na dnu te jame, u plićaku od par kvadrata koji godinama stoji ispod prozora studentskih soba i nigdje ne otiče.
***
No, i pored toliko svježe, bistre i pitke vode na kojoj varoš leži već punih sto šezdeset godina, ona u cijevima gradskog vodovoda po šest mjeseci godišnje nije za piće. Nekada su nas na to redovno upozoravale nadležne opštinske informativne službe poslije svake kiše, a sada je dovoljno da bacimo pogled na vremensku prognozu, boju vode u čaši prije konzumacije, ili rentgenski snimak urinarnog trakta prosječnog Beranca, pa da zaključimo kako je ipak bolje biti žedan, nego od svojih bubrega i bešike praviti šljunkaru, pokretnu separaciju i kamenolom.
I dok tako varoš, kao Titanik, lagano plovi nepreglednom pučinom podzemnih voda kroz drugi vijek svoga postojanja, njeni stanovnici svakim danom sve više liče na beduine pred policama sa flaširanom vodom u marketu najbližeg karavan saraja, nakon velike pješčane oluje u Sahari.
