Crna Gora, iako teritorijalno i brojčano najmanja republika savezne federacije,  predstavljala je izrazito kompleksnu cjelinu prema karakteristikama društva. Iako pod komunističkim režimom, u kome se razvijao samoupravni socijalizam, u biti je bilo sačuvano sjećanje na plemensko uređenje sa početka vijeka, koje se preplitalo sa posleratnim društveno-političkim inžinjeringom komunističke partije.

Posledice građanskog rata koji se vodio uporedo sa narodnooslobodilačkim- ostavile su duboke podjele u crnogorskom društvu. Takođe, procentualno najveći broj uhapšenih po liniji IB-a, nagla industrijalizacija i migracije selo-grad; kreiranje “odozgo” iz vrha vlasti i partije crnogorskog identiteta i razvijanje samostalnih  institucija kulture i države, uz narastanje ekonomskih a time i socijalnih problema nakon Titove smrti – predstavljaju kompleksan “ram za sliku” Republike Crne Gore.

Ovaj istorijski eskurs, od Drugog svjetskog rata, Rezolucije Informbiroa itd. – predstavljaju neophodnost, kako bi se bolje razumjela kasnija “dešavanja naroda” i manipulisanje populizmom. Jer kompleksnost a često i kontradiktornost nacionalnih, socijalnih, vjerskih, lokalnih problema – motivisale su desetine hiljada građana na masovne društvene proteste.

Iako je formalno omogućavan određeni, ograničeni vid javnog mišljenja u okviru samupravnih interesa (u obliku SSRNO, raznih foruma, udruženja) – u realnosti je svako kritičko mišljenje prijetilo partijskoj kritici. Osim lokalnih, opštinskih novina, lokalne štampe kulturnog i informativnog karaktera, na nivou republike je izlazio samo jedan dnevni list “Pobjeda” kao prevashodno glasilo vlasti i partije.

Takođe, TV Titograd je predstavljao jedinu crnogorsku TV stanicu koja se prenosila na prostoru republike.

Krizu zaduženosti, koja je gotovo tri puta uvećana na saveznom nivou u godinama 1974-1985, podsticalo je nepoštovanje utvrđenih planova, brojnih investicionih promašaja, nekontrolisano zaduživanje i neracionalna potrošnja osamostaljenih i neodgovornih republičkih elita, svjetska energetska kriza – sve je to umnogome komplikovalo ekonomsku situaciju na saveznom nivou a time i u Crnoj Gori, kao jednoj od slabije razvijenih republika.

Još je sredinom sedamdesetih godina procenat međurepubličke robne razmene spao na samo 23%, sa tendencijom daljeg opadanja. Prema dostupnim podacima, krajem osamdesetih godina, samo je 0,30% investicija ulagano u zajedničke međurepubličke projekte. Na koncepciji nacionalnih ekonomija izrastala je vlast republičkih i pokrajinskih birokratija.

O sudbini ino- kredita uticali su centri političke moći što je za posledicu imalo veliki procenat promašenih investicija. Dok je unutrašnji dug bio  značajno veći od spoljašnjeg. To je dodatno podsticalo nepoverenje, sputavalo saradnju i posebno se odrazilo na međurepubličke odnose i međusobnu razmjenu. Cirkulacija kapitala između republika i pokrajina, ukoliko se izuzmu fondovi za nerazvijene, bila je beznačajna.

Političke odluke održavale su u životu ekonomske gubitaše, glomazne i nerentabilne industrijske i trgovinske komplekse. Rast cijena inicirao je ubrzanu inflaciju, dok je rastao jaz između razvijenih i nerazvijenih područja. Nerentabilnost mnogih crnogorskih preduzeća, vještački održavanim dotacijama zbog socijalnog mira, česte nestašice namirnica u prodavnicama, dok je primat u snadbijevanju davan glomaznom aparatu JNA, česti radnički štrajkovi – predstavljali su pripremu i podlogu za dirigovani populizam.

Tokom druge polovine 80-tih, programe ekonomskog razvoja zasijenili su nacionalni programi republičkih i pokrajinskih elita. Kadrovska politika partije apsolutizovala je načelo podobnosti, zanemarivajući često stručnost, uz beskonačne rotacije istih kadrova. Neadekvatna smjena generacija, hiperprodukcija školovanih stručnjaka, odsustvo perspektive pokrenuli su talas napuštanja i migracija.

Proces "pražnjenja" i "starenja" sela nije zauzdan osmišljavanjem profitabilnih i perspektivnih ekonomskih programa. Osim nekoliko idustrijskih grana (mašinske i namjenske/vojne industrije), postojao je trend odustajanja od modernizacije i orijentaciju na zastarjele i nerentabilne tehnologije, uz neracionalan utrošak sirovina i energije.

Selo i poljoprivreda su bili decenijama zapostavljeni, dok su mase dojučerašnjih stočara i zemljoradnika preseljeni u gradove kao uglavnom nekvalifikovana radna snaga. Time je zapostavljena viševjekovna egzistencijalna baza, selo, rodbina, tradicija. Što je u daljem imalo izgrađivanje socijalističkog “novog čovjeka”.

Ekonomska neefikasnost političkog sistema u SR Crnoj Gori 80–tih godina u početku je izgledala kao prolazna ekonomska kriza, kao još jedna u nizu dotadašnjih. Opšta nelikvidnost privrede, ogromni troškovi, neefikasna, skupa i glomazna administracija, zanemarljivo ulaganje i uvođenje novih tehnologija  činili su da crnogorski izvozni proizvodi budu često nekonkurentni na svjetskom tržištu.

Povratak velikog dijela gastarbajtera u zemlju nakon svjetske ekonomske krize 70-tih imao je za posledicu i drastično smanjen priliv deviza. Rasli su inflacija i nezaposlenost s porastom gubitaka u privredi, a opadali su proizvodnja i životni standard stanovništva. Narastajuća ekonomska kriza, neizbježno je sve više praćena narastanjem krize i u svim drugim oblastima života – naročito u međunacionalnim odnosima.

Uporedo sa narastanjem krize i sve očiglednijim ispoljavanjem nemoći vodećih političkih elita da sprovođenjem reformi nađu izlaz iz nje, narastalo je i nezadovoljstvo naroda stanjem u zemlji, slabio ugled i uticaj SKJ i političkih rukovodstava i raslo nepovjerenje u sistem koji nije bio u stanju da nađe izlazak iz krize

Pojačana vjerska i politička aktivnost vjerskih zajednica u Crnoj Gori, bila je razlog da crnogorska republička vlast tome posveti više pažnje. Tokom 1983. godine time su se prvo bavili opštinski komiteti (OK) Saveza komunista (SK), a u oktobru 1983. godine u Predsjedništvu Centralnog komiteta (CK) SK Crne Gore održana je rasprava o aktuelnim idejno - političkim pitanjima djelovanja vjerskih zajednica u Crnoj Gori. Potom su definisani pravci djelovanja SK.

Predsjedništvo CK SK je obavezalo OK i osnovne organizacije SK da se aktivnije odnose prema pitanjima ispoljavanja i djelovanja vjerskih zajednica posebno kada su u tome kršile Ustav i zakonske propise. Nakon gotovo dvogodišnjeg rada. Komisija za idejni i teorijski rad CK SK Crne Gore predstavila je početkom 1985. godine dokument Djelovanje crkve i vjerskih zajednica u Crnoj Gori i aktivnost Saveza komunista.

U ovom dokumentu je navedeno šta je u SK urađeno na realizaciji zaključaka od 1983. godine, kao i neka karakteristična djelovanja i ponašanja vjerskih zajednica u Crnoj Gori. Aktivnost vjerskih zajednica u cjelini, uključujući i miješanje u politiku, bila je sve više vidljiva i izražena. Iako su se oblici zloupotrebe vjere i vjerskih osjećanja u političke svrhe donekle razlikovali kod pojedinih vjerskih zajednica, u suštini su se sveli na nekoliko zajedničkih karakteristika: veličanje uloge vjerskih zajednica i religije u životu naroda i u društvu uopšte, napadi na zvaničnu politiku prema vjerskim zajednicama i uporno ili sistematsko ignorisanje i napadi na osnovne tekovine NOB-a i socijalističke revolucije.

Promoteri ove djelatnosti su bili sveštenici i nacionalisti koji su s njima bili povezani. Propagirali su da „samo pravi Hrvat može biti katolik, pravi Srbin pripadnik pravoslavne vjere ili Musliman pripadnik islama“. Ova propaganda je sugerisala da komunisti, ateisti, i svi oni koji drugačije misle od „svoje“ crkve nijesu mogli pripadati svojoj naciji ni zastupati njene interese.

S druge strane, vlast je smatrala da vjerske zajednice ne mogu predstavljati narod već samo vjernike, i da treba da se brinu o vjernicima u pogledu ostvarivanja njihovih vjerskih potreba, a ne o ostvarivanju njihovih prava koja su imali kao građani u skladu sa Ustavom i zakonom. Cilj vjerskih zajednica je bio da se putem javnog djelovanja i nacionalnih i političkih simbola obnovi ne samo vjera, nego i da se one nametnu kao alternativna politička snaga.

U tome nastojanju vjerske zajednice su se posebno obraćale mladima. Jedna  od  prepreka  za  ostvarivanje  ove  politike  vjerskih zajednica bila je slaba religioznost Crnogoraca od 1945. godine. Tadašnja sociološka istraživanja su govorila da su Crnogorci izrazito manje religiozni u poređenju sa pripadnicima ostalih naroda i narodnosti.

Među vjernicima Crnogorcima dominirali su uglavnom stariji ljudi, dio stanovnika sa sela i onih sa najnižim stepenom obrazovanja. U Crnoj Gori u čitavom poslijeratnom periodu djelovanje sa pozicija klerikalizma imalo je slab uticaj. To su bili razlozi zbog čega je crnogorska vlast ovu oblast dugo vremena potcjenjivala. Zato je početkom i sredinom 80-ih veća aktivnost vjerskih zajednica iznenadila organe i institucije vlasti u Crnoj Gori.

U ovakvim uslovima ekonomske krize, pada proizvodnje i porasta inflacije, brojnih devalvacija dinara, narastajućih nacionalističkih tenzija kako u samoj republici tako i na prostoru cijele SFRJ, Crna Gora, kao prostorno i brojčano najmanja od šest federalnih republika ulazi u atmosferu dirigovanog populizma.

Opterećena teretom prošlosti, svojevrsne dihotomije crnogorstva i srpstva koje se prelamalo, kako u političkom životu, tako i u javnosti i  nauci, velikim brojem visokih vojnih oficira u JNA proizašlih iz rata i nakon njega – Crna Gora je predstavljala izuzetno složenu i komplikovanu cjelinu kao višeetnička i viševjerska republika. Zahvaljujući upravo ovakvim specifičnostima i karakteristikama Crna Gora je predstavljala plodno tlo za razne vrste nacionalizma i političkih ciljeva i ideja, kako prikrivenih u socijalnoj formi, tako i otvorenih.

Nepovoljna opšta društveno-ekonomska i politička situacija, kako na cjelokupnom prostoru čitave SFRJ tako i u samoj Crnoj Gori, u kombinaciji sa prelivanjem nacionalizama i manipulisanjem njime, predstavljala je plodno tle za razne vidove političko-propagandnog djelovanja.

Populistički mitinzi koji su se pokazali kao oprobana i uspješna forma za propagandno djelovanje postali su od sredine 1988. godine nezaobilazan dekor u društveno-političkom životu Crne Gore.  „Talas mitinga“ i tzv. antibirokratska revolucije u prvom periodu pod formom podrške i solidarnosti Srbima i Crnogorcima na Kosmetu u kombinaciji sa socijalnim zahtjevima i apostrofiranjem nesposobnosti tadašnje komunističke republičke elite – imao je za posledicu promjenu republičke vlasti i ulazak u višestranačje.

U početku organizovani u formi solidarisanja sa Srbima i Crnogorcima na Kosmetu u kombinaciji sa socijalnim zahtjevima, postepeno su planski prelazili i usmjeravani u revolt prema tadašnjem republičkom rukovodstvu u Crnoj Gori. Kao primjer takvog djelovanja je i pokušaj organizovanja političkih zborova radnika u Crnoj Gori radi podrške srbijanskom rukovodstvu i njegovoj proklamovanoj politici prema stanju na Kosmetu.

Predsjedništvo CK SK Crne Gore je tražilo od opštinskih komiteta SK da takve političke akcije sa dirigovane iz Beograda ne dozvole na svom području, čime su pali u svojevrsnu političku nemilost. S druge strane, S. Milošević je očigledno od crnogorskog rukovodstva očekivao "četvrti glas'' koji mu je bio neophodan za kontrolu odlučivanja u federaciji (Srbija je imala jedan glas, pokrajine po jedan, uz crnogorski, to je bilo četiri, dakle, koliko i svi ostali, pa se mogla blokirati svaka odluka na saveznom nivou).  

I pored stava CK SKJ sa njegove 16. sjednice da se "mitinzi solidarnosti" ne održavaju van teritorije Srbije, okupljanjem u Titogradu učinjen je proboj za dalje mitinge. Tada je najavljen i miting u Nikšiću za dan njegovog oslobođenja (18. septembar). Od samog početka održavanje skupova njihova karakteristika je bila demagoški populizam, a propagandno se tvrdilo da su to spontani pokreti i okupljanja naroda, iako se ipak radilo o organizovanom pokretu.

Radi boljeg i efikasnijeg propagandnog djelovanja taj pokret se vješto koristio nezadovoljstvom naroda zbog dešavanja na Kosmetu, kao i teškom ekonomskom situacijom i predstavljao se kao pokret usmjeren na savladavanje krize, odnosno, kao pokret sa prvenstveno socijalnim zahtjevima.

Na mitinzima su bile dosta brojne parole o samoupravljanju, borbi protiv birokratije, protiv “odnarođenih” funkcionera. Raznolikost mitingaškog repertoara ukazivala je na heterogenost sastava učesnika mitinga. Jedan dio učesnika forsirao je nacionalistički stil izražavanja. Tako je na miting u Beograd  19. novembra 1988. iz Crne Gore otputovalo oko 3.000 lica, najviše iz Nikšića i dr.

U toku putovanja, od strane pojedinih ekstremnih grupa pjevane su provokativne pjesme i uzvikivane parole: „U Titograd kraj Morače osta vlada da nam plače“, „Đuranović Veseline izdajniče domovine“, „Oj Vidoje Žarkoviću drugi Vuče Brankoviću, a i Marko isto tako...“, „Crna Gora sada plače Rankoviću ko te smače“, „Žuta gredo, crnogorska bruko specijalac radnike je tuko“, „Na Kosovu opet nema mira Azem Vlasi Srbe provocira“, „Aoj, Vlasi i Jašari čekaju vas cirkulari“,  „Crna Gora sad se pita kad će Slobo mjesto Tita“, „Crna Gora i Srbija to je jedna familija“ i dr.

Mada je 1988. avgustovski i septembarski talas mitinga (Titograd, Kolašin, Nikšić, Cetinje, Andrijevica, Murino) dobro uzdrmao crnogorsko rukovodstvo, ono je, ipak, još bilo „na nogama”. I od strane samih organizatora su u tadašnju crnogorsku javnost u propagandne svrhe plasirane željene izjave. Tako je M. Šolević, obilazeći Crnu Goru, dao intervjuu Radio-Baru u kojemu je rekao „da su mitinzi suspendovali legalne institucije Crne Gore”. 

Na protestnom mitingu radnika, omladine i građana povodom intervencije milicije u mjestu Žuta greda na putu Nikšić – Titograd (kada su organi bezbjednosti zaustavili kolonu od osam autobusa koji su krenuli na protestni miting u Titograd, pri čemu je upotrijebljen suzavac i povrijeđeno osam radnika) okupilo se oko 10.000 ljudi.

Skandiralo se: “Ko to smije radnike da bije”, “Hoćemo ostavke”, “Maknite Đođića”, „Crna Gora i Srbija - to je jedna familija”, „Mi smo djeca sestre dvije – Crne Gore i Srbije”, “Svi smo sa studentima”, “Hoćemo jedinstvenu Jugoslaviju”, “Ne damo Kosovo”, “Kosovo je naše”. Pjevane su pjesme : “Jugoslavijo”, “Druže Tito mi ti se kunemo” i “Hej Sloveni”. “Ko to kaže, ko to laže …”, “Slobo slobodo”  

Ovaj sukob radnika iz Nikšića koji su bili krenuli na miting u Podgoricu i milicije poslužiće kao jedan od udarnih propagandnih aduta u kvalifikovanju tadašnje republičke vlasti kao “antinarodne”.

A u seriji mitinga koji su uslijedili nakon titogradskog, jedan je posebno uznemirio crno­gorsku, ali i jugoslovensku javnost. Organizovan je 25. januara pred zgradom Skupštine opštine Plav, a na njemu je došlo do totalne nacionalne podijeljenosti Crnogoraca i Srba na jednoj, i Muslimana i Albanaca na drugoj strani. Time je i onako napeta politička situacija u Crnoj Gori dobila još jednu nepredviđenu dimenziju – međukonfesionalnu i međuetničku.

Tog dana glavnu plavsku ulicu podijelila je nacionalna netrpeljivost. Na jednoj strani ulice stajali su Crnogorci i Srbi, zahtijevajući neopozive ostavke opštinskih "moćnika", skandirajući ime S. Miloševića, a na drugoj mještani albanske i muslimanske nacionalnosti, izražavajući podršku tim istim funkcionerima i tada masovno prozivanom S. Šuvaru.

Miting je prijetio da se pretvori u pravi međunacionalni obračun, pa je i Skupština SR Crne Gore uputila apel radi smirivanja tenzija. Učesnici mitinga, Crnogorci na jednoj, i Muslimani i Albanci na drugoj strani – svaki sa svojim zahtjevima i parolama i jedni i drugi klicali Jugoslaviji i bratstvu i jedinstvu, ali i to – odvojeno.

Parole su bile u parovima: „Slobo, slobodo“ (Crnogorci), „Stipe Šuvar“(Muslimani i Albanci), „Čekaćemo do zore“ (Crnogorci), „Uzalud čekate“ (Muslimani i Albanci), „Čekaćemo Nikšićane“ (Crnogorci), „Doći će Rožajci“ (Muslimani i Albanci), „Nesposobni napolje“ (Crnogorci), „Ovi su nam dobri“ (Muslimani i Albanci). Nadvikivanje je nastavljeno i činilo se da je samo prisustvo velikog broja milicionara, koji su dok se veče približavalo i razdvojili suprostavljene strane, sprečavalo da dođe do ekcesa

Prvog oktobra 1989. godine na Cetinju je organizovana sahrana zemnih ostataka nekadašnje Crnogorske kraljevske familije. Prema podacima nadležnih organa, sahrani je prisustvovalo oko 200.000 ljudi iz svih krajeva Crne Gore, Srbije, Hercegovine, Bosne. Iako su bili pozvani zvaničnici iz svih republika jugoslovenske federacije, sahrani je prisustvovala samo zvanična delegacija Srbije i N. Bućin, član Predsjedništva SFRJ, kao i predstavnici država koji su nekada imali diplomatska poslanstva u kraljevini Crnoj Gori.

Svečanost oko prenosa posmrtnih ostataka poslednjeg crnogorskog kralja i njegove porodice zabilježila su između ostalih i britanska sredstva informisanja. Vodeći britanski listovi („Tajms“, „Dejli telegraf“, „Independent“) manje ili više daju ovom događaju ironična obilježja rojalističko novokomunističko – nacionalističkih turistički uobličenih izliva.

To je prije svega makar i mali znak, „oživljavanja rojalizma“ (BBC), „rastuća nostalgija među narodima mnogih komunističkih zemalja za njihovim monarhističkim nasleđem“ (Rojter), „prvo priznavanje monarhističke prošlosti u jednoj komunističkoj zemlji“.

O prvom priznavanju monarhističke prošlosti i kraljevske baštine „prethodno izvrgavane ruglu“, na koju se odlučila nova vlast, izvještavaju i američka glasila (AP, VOA, UPI), tumačeći prisustvo najviših funkcionera kao „nastojanje republičkog komunističkog rukovodstva da se distancira od svojih predhodnika“, a francuska štampa, takođe odluku o povratku pripisuje novom crnogorskom rukovodstvu. („Pobjeda“, 8. april. 1990, strana 9).

Dakle, u samoj ideji organizacije prenosa pompenznog skupa sa ceremonijama, koloritom narodne nošnje i folklora, kao i ogromnog broja prisutnih (do tada i od tada nezabilježenog u Crnoj Gori) mogu se prepoznati brojni propagandni metodološki postulati i tehnike. Takođe se pokušavalo transferisati istorijski značaj dinastije Petrović na crnogorsko rukovodstvo.

Tokom oktobarskih događaja bilo je evidentno mimoilaženje komunista na Univerzitetu sa republičkim partijskim rukovodstvom, što je predstavljalo više od nepoštovanja partijske discipline. Na 17. sjednici CK SKCG na kojoj je izabran za sekretara Predsjedništva CK, Milo Đukanović je iznio sledeće : „U cijeloj zemlji je pitanje povjerenja u rukovodstva, sa ovakvim rukovodstvima se ne može izaći iz krize ...“.

U stavovima Univerzitetske konferencije SK od 9. novembra 1988. sadržane su do tada najžešće i najotvorenije kritike rada najviših crnogorskih rukovodstava a za koordinatora je postavljen Momir Bulatović, asistent Ekonomskog fakulteta koji je dobio ovlašćenje da sa CK SK Crne Gore i njegovim organima pregovara i ravnopravno donosi odluke.

Ubrzo su Predsjedništvo CK SK Crne Gore i Predsjedništvo Univerzitetskog komiteta SK održali zajedničku sjednicu (10. decembra 1988.). Tadašnja vodeća garniture TV Titograd bila je prinuđena da dobrovoljno da ostavke, a naročito joj se zamjeralo na propustima u uređivačkoj politici, posebno oko objavljivanja parole “Hoćemo Ruse!” i priloga koji je 9. oktobra 1988. godine proslijeđen TV Zagreb u kojem su navodno date samo loše strane mitinga.

A Radio Beograd u komentarima tokom januarskih događanja između ostalog je zaključio: “Dosadašnji državni i politički vrh Crne Gore, kako se pokazalo, nije imao previše sluha za notorne činjenice života, ispoljavajući potpuno slepilo za izvorne interese naroda a ne bi se moglo reći da je domaćinskom pažnjom usmjeravao razvojne potrebe crnogorske privrede. Sada je došao trenutak polaganja računa.” 

Ono što nije uspjelo organizatorima protestnih mitinga tokom mjeseca oktobra, ostvareno je nekoliko mjeseci kasnije, u januaru, kada je tadašnje crnogorsko rukovodstvo natjerano da podnese kolektivnu ostavku.

Desetak dana ranije beogradski novinar M. Vučelić je istakao: „U oktobru je bilo planirano definitivno rušenje crnogorskog i vojvođanskog rukovodstva, mitingaški pohod na BiH, Hrvatsku i Sloveniju, i za 29. novembar proglašenje Treće Jugoslavije na čelu sa Slobodanom Miloševićem. Međutim crnogorsko rukovodstvo bilo je tvrđe nego što smo očekivali, ali predstojeći odstrel neće preživjeti“

Rano ujutru 10. januara prema Republičkoj skupštini prvi su krenuli radnici IGM „Radoje Dakić“ i mladi Univerziteta „Veljko Vlahović“ iz Titograda. Ubrzo su, sa svih strana, iz brojnih kolektiva i sredina širom republike potekle prave rijeke naroda, a prvenstveno tadašnji Titograd, ali i čitava Crna Gora je naprosto uzavrela. Pregovori sa tadašnjim republičkim funkcionerima od kojih tokom čitavog trajanja mitinga niko nije ni pokušao da se obrati okupljenom narodu su išli veoma teško i sporo.

Organizacioni odbor je predložio, a okupljeni „jednoglasno usvojili“ tekst zahtjeva, među kojima je traženo da svi partijski i državni funkcioneri na republičkim i saveznim funkcijama podnesu ostavke, jer su pored ostalog odgovorni što su ekonomska i politička kriza dovele „radnike, omladinu, studente i najveći dio stanovništva na prag bijede“, a krivi su kako je navedeno i za „dugogodišnju kontrarevoluciju i genocid na Kosovu“...

“Vrijeme je za jednakost u dokazivanju sposobnosti i znanja“ poručeno je na kraju zahtjeva, koje je pročitao M. Bulatović, sekretar Univerzitetske konferencije Saveza komunista. Bulatović je tada bio poznat širom Jugoslavije zbog poruke upućene 10. decembra 1988. crnogorskom partijskom rukovodstvu: “Dovoljno je samo da vi odete!“  

Tokom trajanja mitinga evidentna je bila prisutnost ne samo prosvjetnih radnika već i velikog broja studenata i učenika što je i evidentirano u medijima ali i iskorišćeno u propagandne svrhe u cilju nametanja javnosti stava i uvjerenja kako je „i omladina sa nama“.

U titogradskim srednjim školama danas su održani samo prvi časovi. Nekoliko hiljada učenika i njihovih profesora sa transparentima, između deset i jedanaest časova, uputilo se prema Skupštini Crne Gore i pridružilo se učesnicima mitinga. Prazne učionice i školska dvorišta na ovom sunčanom januarskom danu djeluju neuobičajno pusto i tiho. Od daljeg toka događaja i raspoloženja učenika zavisiće da li će biti nastave poslije podne“, „Vrtiće smo ostavili da bi prava ostvarili“, poruka je jednog plakata koji nosi dječak na mitingu u Podgorici.

Dvodnevni protestni miting preko sto hiljada radnika, studenata, omladine i građana završen je oko 14 časova 11. januara 1989. godine nakon što su prihvaćeni svi njihovi zahtjevi. Tadašnji potpredsjednik Skupštine SR Crne Gore B. Tadić je saopštio da su u skladu sa zahtjevima učesnika mitinga, podnijeli ostavke: Predsjedništvo SR Crne Gore, Predsjedništvo CK SK Crne Gore i njegovi izvršni sekretari, zatim Predsjedništvo RK SSRN, predsjednik Skupštine SR Crne Gore, kao i članovi predsjedništva SFRJ i CK SKJ iz Crne Gore: V. Đuranović, V. Žarković i M. Orlandić, te izvršni sekretar Predsjedništva CK SKJ, M. Filipović. 

“Najteže od svega je to što je Crna Gora danas u političkoj krizi kakav nismo imali od rata do danas. Takav rascjep u Savezu komunista Crne Gore nijesmo imali od 1948. godine. Uz činjenicu da smo tada imali jak Savez komunista Jugoslavije, da je spoljni faktor bio uzrok raskola. A danas imamo ozbiljno nejednistvo unutar Saveza komunista Crne Gore …” izjavio je tada M. Radović na sjednici CK SK CG 11. januara 1989. godine

 „Ispunjeni su svi zahtjevi, narod je pobijedio„ rekao je između ostalog, čestitajući oduševljenoj masi izvojevanu pobjedu M. Bulatović. On je dalje istakao: „Crnogorsko rukovodstvo je izgubilo parnicu sa narodom. Krahirala je jedna pogrešna politika, u kojoj su se fabrikovali stavovi, koja se kitila retoričkim cvijećem, a iza toga nesrazmjerno malo stajali rezultati činjenja.

Za prekid sa takvom politikom nije bila dovoljna opomena ni ono što se, zbog opravdanog nezadovoljstva radnih ljudi, građana, mladih i studenata, poput političkog zemljotresa događalo od 7. do 10. oktobra prošle godine. Morao se zbog svega toga ponovo okupiti narod.“.

Uzvici, pjesme, skandiranje i natpisi na transparentima reflektovali su i samu raznolikost zahtjeva i stavova prisutnih na mitingu. Kretalo se od socijalnih zahtjeva za poboljšanje ekonomskih uslova, nacionalističkih parola, preko napada na tadašnje crnogorske rukovodioce (u prvom redu V. Žarkovića, M. Orlandića, albanske funkcionere na Kosmetu, političare na saveznom nivou (S. Šuvara), do skandiranja M. Bulatoviću, Lj. Stankoviću, S. Miloševiću.

Sama raznolikost iznijetih i iskazanih stavova i zahtjeva ukazivala je na heterogen sastav učesnika mitinga kao i njihovih motiva, želja i nadanja. U skandiranju i uzvikivanju imena pojedinih političarima ogleda se upotreba propagandnog načela personalizacije politike, odnosno indentifikacije određene politike sa određenim političare.

Jedan od tada svrgnutih crnogorski funkcionera, Vidoje Žarković, jednu deceniju nakon ovih zbivanja rekao je: „Kao i na ostale drugove iz crnogorskog rukovodstva koje je tada pučističkom metodom smijenjeno, i na mene se sručila prava bujica laži i kleveta, koje su težile da nas diskredituju u moralnom smislu da bi nas lakše politički onemogućili (laži o stanovima, jagnjetini, o antisrpstvu, o odnarođenosti).

Jedan od lidera “antibirokratske revolucije”, Lj. Stanković u intervjuu za “NIN” je istakao da: “Ni jedna društveno-politička organizacija, pa ni Savez komunista, ne smije da ima monopol na tržištu ideja i viđenja naše budućnosti i društvenog uređenja”.

Društvenim previranjima sa januarskim događajima u sredstvima informisanja u Crnoj Gori i u svijetu poklonjen je veliki publicitet, o čemu su izvještavali inostrani mediji. Štampa, radio i televizija su ovim zbivanjima najčešće prilazile kao buđenju ili obnavljanju „talasa militantnih protesta“ (Rojter), odnosno „reprizi mitinga od oktobra, samo što je ovog puta sve bilo kontrolisano“, ocjenjujući to kao neobično za „impulzivni crnogorski temperament“ (RFI).

Kako su događaji bili sami po sebi dovoljno senzacionalni i „bez presedana“, inostranoj štampi ostavljeno je dosta prostora da špekuliše o prirodi narodnog nezadovoljstva. Mnogo više nego sva prethodna zbivanja, ova su po mišljenju mnogih, bila prije svega odraz „katastrofalne ekonomske situacije u Republici“, koja je samo akcentirala pogoršanje političke i ekonomske krize u čitavoj zemlji.

U tom kontekstu naglašavano je često da je narod Crne Gore gladan („Figaro“), da se ekonomska recesija sve više produbljuje („Vašington tajms“). Da je: „Crna Gora bankrotirala zbog neuspjelih investicija, lošeg gospodarenja države i ideološkog dogmatizma“ (Radio Dojče vele). No u izvještavanju o januarskim događanjima često je isticano da je nezadovoljstvo naroda bilo stalno pothranjivano pa i da se njima dirigovalo spolja.

Pri tome, jasne su bile aluzije na srbijanskog vođu i njegove „ambicije da proširi svoj uticaj i na Federaciju“ (Frans pres), a sam razvoj događaja označavao se kao „pobjeda srpskog lidera koji je nezadovoljstvu naroda u južnoj republici želio da da nacionalnu formu“ (Svenska degdbladet).

Talas populizma koji se prelio sa Kosova i iz Vojvodine u Crnu Goru, narastanje opšte ekonomsko-političke krize u SFRJ i uzlet nacionalizma postepeno su stavljali Jugoslaviju u žižu pažnje relevantnih međunarodnih faktora. Nakon svrgavanja republičkog rukovodstva pristupilo se objedinjavanju snaga koje su i dovele do toga. Cilj je bio da se u javnosti prikaže kako postoji jedinstvo i homogenost u “novim i nadolazećim progresivnim mladim snagama”.

Međutim, rukovodstvo antibirokratskog talasa se sastojalo iz više frakcija koje su zastupale različite ideje i koncepte daljih koraka.  Tako je u tadašnjem  Titogradu 15. januara konstituisan „Demokratski forum“ kao međustranačko tijelo sastavljeno od društveno-političkih organizacija (SK, SSO, SSRN, Sindikata) i svih novoformiranih saveza, stranaka i udruženja, sa ciljem izgradnje demokratske infrastrukture.

Zadatak Foruma je bio da izradi predloge najvažnijih zakona koji definišu pravila igre za višestranačku utakmicu u Crnoj Gori. Jedna od tekovina Foruma je svakako, za to vrijeme prilično dobar izborni zakon, kojime je uspostavljen proporcionalni izbomi sistem.  No, Forum nije bio okrugli sto jednakih.

Pri prvim ozbiljnijim neslaganjima lideri vladajuće stranke napustili su Forum i stavili do znanja da mogu da nametnu buduća pravila igre, što se kasnije u stvarnosti i dešavalo. Skupština Crne Gore se odlučila za vanredne delegatske izbore. 

Nakon opsežnih priprema u RK SSRN i Skupštini Crne Gore prvi put u posleratnoj Crnoj Gori narod se 9. aprila referendumom izjašnjavao o trojici kandidata za člana Predsjedništva SFRJ iz Crne Gore. Većina (58 %) je glasala za Nenada Bućina. Deseti vanredni kongres SK CG održan je u aprilu iste godine i uslovima napete političke atmosfere i ekonomske nesigurnosti.

Na njemu je raspravljano i izrečena pozitivna ocjena o oktobarsko-januarskim dešavanjima, a veoma kritički govoreno o dojučerašnjem rukovodstvu Crne Gore koje je bilo primorano da u januaru podnese kolektivnu ostavku. Novi Centralni komitet je izabrao novo Predsjedništvo koje je za predsjednika izabralo M. Bulatovića a za sekretara M. Đukanovića.

Uvodni referat na Kongresu je podnio V. Vukotić, koordinator rada Predsjedništva CK SK CG u kojem je, govoreći o burnim dešavanjima i smjeni vlasti u Crnoj Gori prethodnih mjeseci rekao sledeće: „Sve što se dešavalo od oktobra do danas, pokazuje da narod nije izmanipulisan, ni spolja ni iznutra, da na njegovom čelu nijesu bili četnički sinovi, već najprogresivniji izdanci mlade generacije. Ovi događaji nijesu „posrbljavanje“ i „nacionalna rasprodaja“ Crne Gore ...“.

A na sjednici Predsjedništva CK SK CG, održanoj u maju, sekretar Predsjedništva M. Đukanović je iznio sledeću ocjenu: „Brod izgrađen na Kongresu, ploviće i dalje vodama kongresne politike. Od tog kursa odstupanja nema, a ko će ostati  u posadi, pokazaće naredni dani“

Može se reći da je fenomen „AB“ revolucije veoma kompleksan, jer su glavni akteri tih događaja imali različite pobude i ciljeve. Događaji su, dakle, pripremani, medijski i politički, dugoročno, a na talasu dirigovanog populizma u Jugoslaviji.

Vještom propagandom, manipulisanjem i korišćenjem naraslih socijalnih problema, korišćenjem snage gomile i mase, usmjeravanjem njihovog revolta, želja i nadanja na tadašnju crnogorsku političku elitu i obilježavajući je time kao krivca za socijalna i nacionalna goruća pitanja  u Crnoj Gori je manifestovan do tada neviđen politički spektakl.

“AB revolucija”, “događanje naroda”, “crnogorski ustanak” samo su dakle nekoliko naziva za jedan specifičan prevrat u kome su narasli socijalni problemi, porast nacionalizma, teško stanje na Kosmetu i generalno teška političko-ekonomska kriza na prostoru tadašnje SFRJ  iskorišćeni za svrgavanje tadašnje crnogorske političke elite, a sve u formi borbe protiv birokratije i nesposobnosti dotadašnjeg rukovodstva.

Na godišnjicu januarskog prevrata u Podgorici je održana osnivačka skupština Reforomskih snaga za Crnu Goru, na kojoj je prisustvovao i tadašnji savezni premijer A. Marković. Takođe je istoga dana u organizaciji Velike narodne skupštine, uz prisustvo desetak hiljada učesnika, ispred crnogorske skupštine obilježena godišnjica januarskih dešavanja.

Na skupu je govorio i M. Bulatović koji je istakao da je „osnovna poruka 10. januara 1989. godine neizbrisiva i da je postala istorijska tekovina naroda Crne Gore“. Na mitingu se između ostalog skandiralo i pjevalo: „Ko to smije da nam dira, Sloba, Mila i Momira“. „Oj Momire naša diko, ne može ti ništa niko“. „Crna Gora rodi Sloba, tog junaka našeg doba“. „Na Lovćenu Njegoš spava najmudrija srpska glava“. „Ko to sinoć Podgoricom prođe, il je Slobo ili Karađorđe“.

I u ovim i sličnim riječima mogu se uočiti elementi upotrebe propagandne tehnike tj. transferisanja ugleda sa istorijskih ličnosti koje u širem kolektivitetu izazivaju pozitivna osjećanja na konkretne, aktuelne političke ličnosti. Ovakvom izjavom je na sam čin “anti-birokratske revolucije” izvršen pozitivan tranfer sa termina “istorijski”.

„Ispada nekako, kao da je sam Njegoš „pisao scenario“ za velike i veličanstvene titogradske događaje ... treba to sada da vidi i čuje jugoslovensko rukovodstvo“(S. Vukmanović Tempo, u intervjuu, “NIN“, januar 1989, specijalno izdanje posvećeno „Sto dana koji su potresli Crnu Goru“.

Može se konstatovati da je zahvaljujući pogoršavanju opšte privredne situacije vješto iskorišćeno opšte nezadovoljstvo u društvu te se populizmom i usmjeravanjem opšteg nezadovoljstva na tadašnje republičko rukovodstvo koje je okrivljeno „za sva zla, za nesposobnost i nesnalaženje“, uspio postići željeni cilj.

Propagandno djelujući u formi socijalnih zahtjeva kombinovanih sa patriotskim apelima, probuđenim nacionalizmom, uspjela se animirati  kritična masa neophodna za psihološki pritisak na republičku elitu, koja je godinama uljuljkana u atmosferu nedodirljivosti i blagostanja, bila prosto zatečena i blokirana intenzitetom i brzinom događaja.

Manipulisanje masom, stepen organizacije, tempiranje i intenzitet parola i govora ukazuju na moć i uspješnost propagandne kontrole. Pokretanje i animiranje radnika, studenata i ostalih građana pod formom nagomilanih društvenih problema, dodavanjem na tu socijalnu propagandnu osnovu i dešavanja na Kosovu, a potom usmjeravanje svog tog nezadovoljstvo na republičku birokratiju i njenu nezainteresovanost i nesposobnost da se uhvati u koštac sa tim problemima, predstavljali su uspješnu propagandnu tehnologiju koja je rezultirala smjenom tadašnje političke elite, ali ne i promjenom postojećeg socijalističkog sistem.

Promjena je, dakle izvršena u pogledu rukovodstava na republičkom i lokalnim nivoima, ali sve u okvirima postojećeg SK Crne Gore. Pod pritiskom heterogenog sastava rukovodstva „prevrata“, ali i pod utiskom globalnih promjena u komunističkim sistemima, pripreman je, iako nevoljno od strane Saveza komunista, teren za uvođenje višepartizma.

U razdoblju od 1945. do 1990. godine postojanje samo jedne partije eliminisao je mogućnost nastanka samostalnih političkih subjekata, obezbjeđujući time monopolski položaj Komunističkoj partiji Jugoslavije (KPJ), odnosno od 1952. godine Savezu komunista Jugoslavije (SKJ). Sa rasturanjem SKJ i uvođenjem višepartijskog sistema, dotadašnji savezi komunista po republikama su mijenjali imena zadržavajući pri tome dotadašnju višedecenijsku partijsku infrastrukturu i monopol nad institucijama i resursima.

Nakon promjena u Crnoj Gori u januaru 1989. godine, oslanjajući se na mehanizme i infrastrukturu, norme i pravila prethodnog režima, obavljena je određena raspodjela funkcija kojom je trebalo pomiriti i zadovoljiti aspiracije i želje učesnika prevrata i jednog dijela administracije vlasti, kojoj je bio neophodno da bi sistem i institucije normalno funkcionisali.

Može se reći da je postojalo izvjesno raspoloženje glavnih političkih lidera proizašlih iz januarskog prevrata da Savez komunista Crne Gore već u aprilu 1989. godine na svom Desetom vanrednom kongresu raspravlja, barem deklarativno, o političkom pluralizmu^.  Dakle, prije nego što je to uradio S. Milošević u Srbiji (Socijalistička partija Srbije - SPS je oformljena spajanjem Saveza komunista Srbije i SSRN Srbije).

Iako su na svom poslednjem kongresu (X  vanredni, održan aprila 1989. godine) komunisti Crne Gore vodili raspravu i o političkom pluralizmu, odnosno o potrebi i mogućnostima uvođenja višestranačkog sistema, prevagnula je ocjena "da više partija ne znači i više demokratije", pa se shodno tome moglo tumačiti da se demokratija može ostvariti i bez višestranačja i na taj način ući u tranziciju.

Iz tog je vremena zapamćena izjava tadašnjeg visokog komunističkog funkcionera, Mila Đukanovića: „Uvešćemo višepartijski sistem samo ako se za to izjasni narod na referendumu“  Dakle, na jednoj strani postojala je težnja za zadržavanjem monopola u političkom životu a sa druge strane želja da se domaćoj i široj javnosti, u deklarativnoj formi, predstave određena stremljenja ka demokratizaciji društva.“

Treba imati na umu da su se svi pomenuti događaji odigrali prije jeseni 1989. godine, odnosno prije pada Berlinskog zida, tako da je zahtjev za višepartijskim sistemom, iako ne više jeres, još uvijek bio diskutabilna tema u bilo kojoj zemlji pod kontrolom komunista.

Dešavanja koja su potom slijedila, kako na unutrašnjoj (raspad organizacije SKJ, situacija u ostalim republikama SFRJ, konstituisanje i djelovanje Demokratskog foruma u Crnoj Gori), tako i na međunarodnoj sceni ("domino efekat" rušenja Berlinskog zida) vršili su pritisak na vladajuću politiku da i formalno otpočne ovaj proces.

Široko tumačeći član 359. st. 2. Ustava SR CG, Skupština Republike je na zasjedanju 11. jula 1990. godine usvojila Zakon o udruživanju građana ("SI. list SRCG': br. 23/90)”  No, generalno uzevši, ta činjenica nije suštinski izmijenila obrazac političke dominacije SKCG.

Najveći dio političke elite u Crnoj Gori djelovao je ili politički iznikao iz Titove Jugoslavije i Saveza komunista koji je svoju vlast velikim dijelom legitimisao politikom tzv. bratstva i jedinstva. Kao glavne političke ličnosti nakon januarskih dešavanja izdvojili su se budući predsjednik i premijer Crne Gore, Momir Bulatović i Milo Đukanović.

Oni će obilježiti čitavu narednu deceniju u političkom životu Crne Gore, najprije kao saradnici u jednoj partiji, a kasnije (od 1997.) kao žestoki protivnici u dvije različite partije, proizašle iz one prethodne. Kaže se da: “vlast koja nastaje sa legitimitetom revolucije nije primorana da pregovara sa opozicijom” (S. Darmanović, 2000:187), mada je post-januarska vlada, odnosno lideri vladajuće stranke SKCG pokušali da simuliraju neku vrstu pregovora sa novostvorenom opozicijom.

Tokom prvih mjeseci 1990. godine, vjerovatno dijelom usled izvjesne doze napetosti unutar šireg kruga nove post-januarske elite, čiji se jedan dio već bio preselio u opoziciju ili je bio na tom putu, a dijelom kao efekat imitacije istočno-evropskih iskustava, lideri SKCG su se saglasili da se formira tzv. Demokratski forum, sastavljen od svih političkih subjekata koji su do tada postojali ili nastali u Crnoj Gori gdje bi se na jednom mjestu raspravljalo o pitanjima bitnim za društveni život republike i SFRJ. Očigledno su se ovim gestom trebala široj javnosti pokazati stremljenja ka demokratiji i dijalogu.

Prvih mjeseci nakon januarskog prevrata u Crnoj Gori širen je putem glasina strah “od povratka stare vlasti” ili od njihovog navodnog ilegalnog djelovanja protiv „nove vlasti“ – iako je prevrat izvršen u okviru iste partije, S  avezu Komunista Crne Gore.

Ovo je tipično za mnoge prevratne situacije u raznim zemljama i u raznim razdobljima istorije, jer pored straha, koji može čak biti objektivan i iskren, ovo je i jedno od tipičnih sredstava legitimisanja revolucionarne vlade kao zaštitnika od kontra-revolucionarne reakcije, ali i propagandno djelovanje na stvaranja čvršće kohezije u svojim redovima.

Dakle, nastojalo se u javnosti kroz elemente sive propagande, korišćenjem istina i poluistina, stvoriti atmosfera opšteg animoziteta prema prethodnom rukovodstvu, kao birokratizovanom, nesposobnom, štetnom, retrogradnom, nesposobnom i sl. Odnosno, preko tehnike horizontalne propagande plasirane su i širene željene glasine, u čemu se može prepoznati i metodološki postulat pojednostavljivanja slike svijeta putem upotrebe figure neprijatelja, njegovog anatemisanja, a u cilju održavanja u javnosti psihoze ugroženosti.

Prva politička udruženja osnovana su 1989. godine: Udruženje za jugoslovensku demokratsku inicijativu (UJDI) i Demokratska alternativa. Savez komunista Crne Gore je kao stranka registrovan 25. jula 1990 (predsjednik M. Bulatović). Dan kasnije registrovane su Narodna stranka (predsjednik N. Kilibarda, mada je osnovana još 12. maja iste godine), i Liberalni savez Crne Gore, a zatim će doći do formiranja niza drugih stranaka.

Partija socijalista Crne Gore osnovana je 27. jula 1990. (predsjednik Ž. Rakčević), potom četiri dana kasnije Udruženje demokratska alternativa (predsjednik M. Perović), Socijaldemokratska stranka Crne Gore registrovana je 3. septembra (predsjednik V. Vujačić), potom Nezavisna organizacija komunista (predsjednik M. Orlandić). Potom su 5. septembra formirani Socijalistička partija (predsjednik L. Stanković) i Crnogorski federalistički pokret (predsjednik S. Zeković), a 13. septembra registrovane su i : Demokratski socijalistički savez (predsjednik N. Vujošević), Stranka ravnopravnosti (predsjednik A. Đečević) i Jugoslovenska narodna stranka (predsjednik R. Bojović).

Stranka nacionalne ravnopravnosti (predsjednik Đž. Šabović) registrovana je 14. septembra. Demokratska stranka (predsjednik S. Vujošević) 21. septembra, a Stranka demokratske akcije (predsjednik H. Hađžić) 5. oktobra. Kroz naredne decenije, crnogorski politički javni i kuloarski diskurs, obogaćivale su različite teorije, od kojih se jedna naročito ističe: Da je tadašnja komunistička vlast, kada je već bila primorana da oformi pluralizam, odlučila da sama organizuje i kreira opoziciju.

Stvorivši u opoziciji  ideološke antipode u liku Liberalnog saveza i Narodne stranke, a zadržavši za sebe SKCG/DPS – poziciju zlatne sredine.

U intervjuu dnevnom listu „Pobjeda“ još 1990. godine, tadašnji predsjednik Narodne stranke, N. Kilibarda, komentarišući pojave promjene političkog uvjerenja istakao je: „Bio sam član Saveza komunista do 1971. godine i ja to ne krijem. Mogu vam reći da sam sa velikim oduševljenjem ušao, a s olakšanjem izašao. ... Takvo prebacivanje ne zrači osobitom političkom kulturom. Zar nije Fransoa Miteran od konzervativca postao socijalista? Koliko bi iz istorije demokratije mogli navesti takvih slučajeva! Samo totalitarne partije propisuju mišljenje jednom zauvijek. Promjena partije ne znači lom karaktera, nego promjenu političkog uvjerenja. To mijenjanje najčešće ima racionalni smjer, ne može se isljučiti ni psihološka dimenzija njegova, ali ni praktična strana problema nije zanemarljiva ..” 

"Narodna stranka nije osnovana iz moje glave. Momir Bulatović i Milo Đukanović su preko Službe Državne Bezbjednosti - SDB-a osnovali Narodnu stranku, kao uslužnu stranku i mjesto gdje je trebalo da budu svi njihovi kadrovi kojima nijesu mogli da daju ministarske fotelje. Trebao im je i vođa, pa su se odlučili za mene, kao poznatog disidenta" tvrdiće deset godina kasnije na kolašinskoj televiziji "Orion", bivši lider narodnjaka Novak Kilibarda.

Ima indicija da je SDB upletena i u formiranje nekih drugih stranaka, ali javnih potvrda i priznanja, kakvo je Kilibardino, o tome nema. Takođe je N. Kilibarda tvrdi da je Narodnoj stranci, kao uslužnoj partiji od strane vlasti pred prve višestranačke izbore, bilo obećano oko 15 % glasova”

Demokratska partija socijalista (DPS) nastala je prostim preimenovanjem Saveza komunista Crne Gore, na kongresu 1991. Specifičnost je bila u tome što je ova partija na prve višepartijske izbore decembra 1990. izašla pod starim imenom - SKCG i ubjedljivo pobijedila, u vrijeme kada su komunističke partije širom Evrope gubile izbore.

Objašnjenje za ovu pojavu treba tražiti u obnovljenom "revolucionarnom legitimitetu komunističke stranke, koji su joj donijeli Iideri januarskog prevrata i njeno savezništvo sa Miloševićevim režimom u Beogradu, ali i u monopolu nad državnim medijima i već postojećom partijskom infrastrukturom”.

Dakle, republičke komunističke elite su zadržale svu infrastrukturu i monopol samo u novoj formi dopuštajući novoformiranim političkim subjektima pristup u javnosti samo onoliko koliko je njima kao vlasti bilo potrebno i korisno u datom trenutku i iz određenog interesa, stvarajući ponekada i percepciju svojevrsnog “političkog pozorišta” u kome svako (ili barem dobar dio političkih subjekata) ima svoju (već definisanu) ulogu.

“Do usvajanja naziva DPS došlo je na 11. kongresu SK CG koji je održan u dva dijela: prvi 20. oktobra 1990. a drugi 22. juna 1991. godine kada je usvojen naziv Demokratska partija socijalista (DPS). Broj članova ove partije je opao sa oko 70.000 1989. na oko 40.000. početkom 1996. godine.

Na prvim višestranačkim izborima 1990. kao i na drugim 1992., DPS je uspjela da osvoji apsolutnu većinu u parlamentu, što, inače nije pošlo za rukom ni jednoj političkoj partiji u postkomunističkim zemljama. Utvrđivanje kontinuiteta olakšano je i time što je raskid SPS i SK CG sa njihovom „ideološkom prošlošću“ bio manje odlučan nego što je to slučaj sa većinom drugih bivših komunističkih partija Jugoistočne Evrope.

SK CG nije, na primer, u svojim novim programskim dokumentima usvojenim 1990. insistirala za razliku od većine bivših komunističkih partija u ovom regionu  na slabostima i manama „starog režma“, nego ga je prikazivala kao važnu fazu ekonomsko-političkog razvoja“  

Na prvim višestranačkim izborima u Crnoj Gori održanim 9. decembra 1990. godine građani su birali predsjednika Predsjedništva SR Crne Gore, članove Predsjedništva Crne Gore, poslanike za republički Parlament i odbornike za opštinske skupštine.

Kandidati za predsjednika Predsjedništva SR Crne Gore bili su Momir Bulatović (Savez komunista), koji je u drugom krugu izabran za predsjednika i to 23. decembra 1990. godine, zatim  Ljubiša Stanković (Savez reformske snage Crne Gore) i Novak Kilibarda (Narodna stranka). Prvi višestranački izbori nakon Drugog svjetskog rata u Crnoj Gori održani su dakle krajem 1990. godine.

Tako je istovremeno kad i Srbija, Crna Gora 9. decembra formalno označila raskid sa jednostranačkim sistemom, mada su ostale republike bivše SFRJ učinile to nešto ranije.

“Mogućnošću da prvi put slobodno biraju svoje predstavnike 1990, građani Srbije i Crne Gore zadobili su pravo kojeg su bili lišeni od 1945. To napominjemo jer se izbori za Ustavotvornu skupštinu Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ), održani 11. novembra 1945, ne mogu smatrati demokratskim zbog sistematskih političkih pritisaka u korist vladajuće Komunističke partije Jugoslavije (KPJ), a na štetu opozicije. Opoziciji je na tim izborima bilo onemogućeno da izađe sa svojom izbornom listom, a biračima je bila ponuđena samo jedna, „Savezna kandidatska lista Narodnog fronta Jugoslavije“.

Birači su, doduše, mogli da glasaju za kutiju bez liste („ćorava kutija“), ali to je bilo rizično, jer je tehnika glasanja (glasalo se gumenim kuglicama) učinila izbore javnim. Birač je (prema članu 55. Zakona o izboru narodnih poslanika za ustavotvornu skupštinu (Saveznu skupštinu i Skupštinu naroda) usvojenom 1945.) bio dužan da zatvorenu ruku zavuče u obje kutije i da „kuglicu spusti u onu koja pripada kandidatskoj listi, odnosno kandidatu kome hoće da da svoj glas“.

S obzirom na to da u većini slučajeva dno kutije nije bilo obloženo da amortizuje zvuk kuglice, članovi Biračkog odbora lako su mogli da identifikuju izborno opredeljenje glasača. Osim toga, jedan dio građana Jugoslavije (194.153 ili 2,3 % tadašnje punoljetne populacije) bio je 1945. brisan iz biračkih spiskova zbog „saradnje sa okupatorom“

Na prvim višestranačkim izborima održanim decembra 1990. godine apsolutnu pobjedu odnijeli su „reformisani“ komunisti, odnosno, Savez komunista Crne Gore. “Prema zvaničnim podacima SK CG je dobio 56,2 % glasova, Savez reforomskih snaga Jugoslavije za Crnu Goru (SRSJ) 13,6 %, Narodna stranka Crne Gore 12,8 %, Demokratska koalicija 10,1 %.

Na osnovu ovakvog izbornog rezultata SK CG je osvojio apsolutnu vlast i od 125 mjesta u Parlamentu pripalo mu je 83 ili 66,4 %. Savez reforomskih snaga Jugoslavije za Crnu Goru (SRSJ), kao koalicija Liberalnog saveza Crne Gore, Partije socijalista, Socijalističke partije, Socijaldemokratske stranke Crne Gore, Nezavisne organizacije komunista i Stranke nacionalne ravnopravnosti – osvojio je 17 poslaničkih mandata ili 13, 6 %.

Narodnoj stranci Crne Gore pripalo je 13 poslaničkih mjesta ili 10, 4 %, dok je Demokratska koalicija koju su činili Demokratski savez u Crnoj Gori, Stranka demokratske akcije Crne Gore i Stranka ravnopravnosti, osvojila 12 mjesta ili 9,6 %.- U isto vrijeme održani su prvi izbori za predsjednika Crne Gore, ali je tada birano Predsjedništvo Socijalističke Republike Crne Gore. Bulatović je tada pobijedio Stankovića.

Kandidat SK CG M. Bulatović, je osvojio 42,2 % glasova. Za Lj. Stankovića kandidata SRSJ (Saveza reforomski snaga tadašnjeg saveznog premijera A. Markovića) glasalo je 16,4 % građana Crne Gore. Savez komunista je za ove izbore nastupio sa  sloganom ''U izbore sa nama – mi znamo kako''.

Nakon tih prvih višestranačkih izbora, u Crnoj Gori su se iskristalisale tri političke opcije. Prvu, koju je predvodio Savez komunista, karakterisala je, barem deklarativno, ideja i forma jugoslovenskog romantizma i vjera u „pravedno društvo“, i socijalnu pravdu i držanje „srednjeg kursa“ u pogledu narastajućih nacionalizama. U vezi sa crnogorskim nacionalnim pitanjem „reformisani“ komunisti su priznavali postojanje crnogorske nacije, ali nijesu sporili njen srpski korijen, nastojeći da se drže svojevrsnog „srednjeg kursa“ i nametajući se javnosti kao „zlatna sredina“ koja obezbjeđuje društveni i nacionalni mir u odnosu na pobornike „ekstremnijih ideja“, srpstva i crnogorstva.

Drugu političku opciju predstavljala je Narodna stranka koja je sebe nazivala „srpskom strankom“ ili strankom srpskog naroda u Crnoj Gori, polazeći sa prosrpskih pozicija po pitanju fundamentalnih tema i problema crnogorskog društva.

„Srpstvo treba da zrači iz Crne Gore, a ne da se uvozi“ – jedna je u nizu izjava N. Kilibarde, predsjednika Narodne stranke, koje su trebale da potkrijepe srpski prefiks stranke i programa, Ona je u ideološkom pogledu bila antikomunistička zalažući se za određeni vid revizionizma i drugačiji pogled na dotadašnju višedecenijsku komunističku vlast. Narodna stranka je, uz formiranu Srpsku narodnu odbranu i Srpsku radikalnu stranku Crne Gore, predvodila „srpski“ politički blok u Crnoj Gori.

Treću političku opciju predstavljao je Savez reforomskih snaga, koalicija nekoliko stranaka. U ovoj koaliciji najveći politički značaj imao je Liberalni savez Crne Gore kao najprepoznatljiviji pobornik nezavisnosti Crne Gore.

Sa počecima višestranačja i formiranja političkih stranaka nametala se potreba za što boljim i efikasnijim prezentovanjem zagovaranih stranačkih ideja i stavova. U tom cilju se kroz organizovanu persuazivnu/ubjeđivačku djelatnost i začetke političkog marketinga nastojalo potencijalnim glasačima približiti stranački program i ideje.

To su najčešće oglasi koji su bili sastavni dio izbornog političkog marketinga u vidu  zakupljenog prostora u jedinom dnevnom listu “Pobjeda” u rubrikama tipa ''Oglasi i obavještenja''. Tokom izborne kampanje dominantni su bili sledeći propagandno-markentiški slogani: „Mi znamo kako – godine počinju januarom“ – slogan Saveza komunista Crne Gore, „S narodom i uz narod“ – Narodna stranka, „Glasajte za nas“ – SRSJ (Savez reforomskih snaga za CG, saveznog premijera A. Markovića) i druge. 

Slogan ''Mi znamo kako'' trebalo je da biračima prenese poruku da je Savez komunista u to vrijeme znao “pravi, ispravni i najbolji” put kojim treba voditi Crnu Goru. Još jedan od plakata Saveza komunista bio je ''Godine počinju januarom'', koji je imao cilj da podsjeti na januar 1989. godine kada su građani Crne Gore izveli tzv. antibirokratsku revoluciju, u kojoj su tražili promjene u cjelokupnom političkom životu Crne Gore.

Zato je i Savez komunista osmislio ovakav plakat koji je trebalo da nagovijesti da će na izborima pobjediti upravo oni (izbori su bili u decembru, a nova godina trebalo je da počne s komunistima u januaru).

Na plakatu Saveza reforomskih snaga Jugoslavije za Crnu Goru  pisalo je ''Vratimo se u Evropu'', a za plakat je bila upotrijebljena fotografija kralja Nikole s porodicom nastala 28. avgusta 1910. godine kada je knjaz Nikola  postao kralj. Plakat je imao cilj da uz pomoć tradicije i političkog autoriteta u Crnoj Gori pridobije birače koji vjeruju u Crnu Goru kao državu.

Na jednom predizbornom skupu održanom na Cetinju 1. decembra 1990. godine,  predstavnik reformista V. Kašćelan je kazao da reformisti hoće u Evropu gdje je prije 100 godina knjaz Nikola obezbijedio časno mjesto, a to sada mogu da postignu uz SRSJ sa saveznom vladom na čelu.

Takođe se manifestovala i ideološka komponenta naslijeđena iz vremena komunističkog jednopartizma: „Cetinje je bilo i biće crveno“ – u duhu ove poruke proteklo je predstavljanje izbornog programa Saveza komunista Crne Gore na Cetinju 12. novembra 1990. godine, koja jasno odslikava naslijeđenu partijsku matricu i tehnologiju.

Neke od opštih karakteristika ovih izbornih kampanja su: dominiranje načela pojednostavljivanja slike svijeta (putem figure neprijatelja, diskreditovanja oponenata, naročito od strane od strane novoformiranih političkih subjekata kojima je „oštrica“ političkog diskursa bila obojena anti-komunizmom i koji su na fonu izvjesnog iskrivljivanja stvarnosti i pripisivanja krivice komunističkom sistemu, nastojali da diskredituju aktuelnu vlast); metodički postulat personalizacije politike uočavao se kroz dovođenje određene politike u neraskidivu vezu sa jednom ili više konkretnih ličnosti (što je inače bila odlika i ostalih ex-komunističkih država, pa su mnoge novoosnovane stranke preopoznane kroz lidera, „vođu“); načelo segmentacije publike i propagandne slojevitosti kojim se nastojalo persuazivno djelovati na odabrane ciljne grupe (u prvom redu prema etničkoj i religijskoj strukturi i ideološkoj prepoznatljivosti).

Od propagandnih tehnika bila je prepoznatljiva tehnika direktne, otvorene propagande, kojom su se bez uvijanja iznosili stavovi i agresivno vodile propagandne akcije putem tribina, mitinga. Tehniku vertikalne propagande koristila je u prvom redu aktuelna vlast, koja je djelovala snagom svoga autoriteta.

Tehnika transfera se ogledala kako u upotrebi pozitivne retoričke figure „i“ (vezivanja, tj. transferisanja političkih subjekata sa kategorijama koje u određenom kolektivitetu izazivaju pozitivna osjećanja, poput „crnogorstvo“, „srpstvo“, „bratstvo i jedinstvo“, „jugoslovenstvo“...), tako i u upotrebi negativnog vida, diskreditovanja konkurenata (korumpirani i nesposobni političari, šovinisti, lopovi, izdaja, komunjare).

Dakle, moglo bi se u zaključku konstatovati, da se u Crnoj Gori, decenija nakon Titove smrti karakterisala ekonomskom i političkom krizom, dirigovanim populizmom uz zloupotrebu socijalnih i nacionalnih problema i tema, kao i kreiranjem pluralizma, barem u početnom stadijumu sirovog višestranačkog sistema, „učenja demokratije“ i različitosti mišljenja i stavova.

Dr Radenko Šćekić