U vrijeme kad se pojavila, riječ inteligencija u društvenom smislu služila je za označavanje obrazovanog dijela društva koji ne pripada plemstvu. Njeni pripadnici, intelektualci, našli su se na površini društva zahvaljujući učenosti i kulturi a ne po osnovu rodoslova.

Kasniji pokušaji određenja pojma intelektualca -  podrazumijevali su visoku obrazovanost, kulturu i razne druge vrline. Intelektualac postaje sinonim za visoko-obrazovanu ličnost, sa visokom kulturom i etikom, neko ko “ima svoje ja i kičmu”. Naravno, da ovakve teorijske definicije određene društvene kategorije u praksi i realnosti nemaju puno primjera. Naročito ne u totalitarnim ili ideološkim, jednopartijskim sistemima, gdje se inklinacija  kritički duh svrstava u “disidentstvo, reakciju, arhineprijatelja”.

Ono što je zajednički imenitelj za mnoge društvene sisteme kroz istoriju je borba protiv kritičkog i slobodnog duha, protiv ideja, naročito ako su pretočene u nešto trajnije pa ih je lakše širiti, poput knjige. Tragika intelektualaca, pisaca, pjesnika obilježje je većine epoha, naročito socijalističke. U kojoj su se prožimale romantičarske revolucionarne vizije, ljubavne tematike, razočarenja sistemom u ketmanskom, mimikrijskom duhu.

„Dvorski“ intelektualci, istoričari, pisci i pjesnici su predstavljali marketing totalitarnih i autokratskih režima. Služili su za upotrebu, potporu određenih političkih ideja. Ili bili progonjeni kao neposlušni, disidenti, otpadnici, kritičari i neprijatelji sistema. Prikrivena autoritarnost savremenog društva, kontrolisana i usmjeravana masovnim medijima kao sredstvom za promovisanje željenih ideja, dovodi potencijalno kritički duh u stanje koje možemo nazvati „ketman“ (mimikrija).

Taj pojam povezan je sa knjigom Česlava Miloša „Zarobljeni um“, koja govori o položaju intelektualca u autoritarnim režimima, u kome on intimna uvjerenja zadržavao za sebe, dok javno objavljuje ono što od njega traži politička elita. Savremenijim rječnikom kazano, takav položaj intelektualca u društvu se naziva „mimikrija“, odnosno prikrivanje sopstvenih uvjerenja radi opstanka, kako ličnog tako i profesionalnog.

Crnogorska intelektualna elita je decenijama, tokom socijalističkog perioda, predstavljala uglavnom servis i apologete aktuelne vlasti. Predstavljala je nužnu potporu za javno potvrđivanje i afirmaciju ideološke politike i partijskih odluka u domenu obrazovanja, nake i kulture.

Evidentno je da se tek od prvih godina višestranačja, može govoriti o nekom kritičkom otklonu, političkom otporu, intelektualnom buđenju, djelovanju i uticaju u javnom i političkom životu brojnih crnogorskih intelektualaca.

Nakon perioda monarhizma, crnogorsko društvo se nakon 1945. susrelo sa ideološkom državom, koja je kontrolisala i usmjeravala javni život, obrazovanje i društvenu misao, pa time, u najvećoj mjeri, i intelektualnu djelatnost.  Posleratne decenije odlikuje proces formiranja novog sistema vlasti kao i formiranje novih obrazovno-kulturnih institucija u Crnoj Gori koje do tada nisu postojale.  

Od uspostavljanja novog društvenog sistema, ideološku kontrolu nad kulturom, naukom i prosvjetom, pa time i nad djelovanjem intelektualaca, sprovodila je Uprava za agitaciju i propagandu pri Centralnom komitetu Komunističke partije Jugoslavije (CK KPJ), odnosno, Agitprop.

Na taj način su kulturna i prosvjetna politika bile rigidno politizirane i podređene izvršavanju ideoloških zadataka. Intelektualci su postali dio državnog i partijskog sitema, kao zaposleni u institucijama, i na taj način su svoju egzistenciju i stvaralaštvo vezali za takvu vlast, postajući nužno njen servis. U skladu sa prirodom totalitarnog sistema, i intelektualci su postajali dio kontrolisane i ideološki funkcionalizovane društvene grupacije, koja je služila njegovoj afrmaciji i promovisanju partijskih mišljenja.

Period tzv. samoupravnog socijalizma, donosi izvjesnu decentralizaciju i prenošenje pojedinih nadležnosti sa saveznih na republičke organe vlasti. Ove promjene, a zatim i promjene u ustavnom sistemu, najdirektnije su se odrazile na direktivno upravljanje u oblasti kulture i ideologije ali ne i otklon od dogmatskog mišljenja ili modela kontrole partije nad svih oblastima javnog života.

Posleratne decenije su ukazale na različite oblike učešća intelektualaca u sprovođenju zvanične ideologije, u kojima su crnogorski intelektualci učestvovali. Poseban uticaj i implikacije su imali rezultati 20. sjednice CK SKCG, 1970. godine, kada je usvojen dokument “Aktuelna idejna i društveno-politička pitanja crnogorske kulture i njenog razvoja”.

To je bio najvažniji programski dokument o razvoju kulture u Crnoj Gori tokom socijalističkog perioda. Ovim je programskim dokumentom bilo predviđeno otvaranje novih visokoškolskih institucija (a potom i Univerziteta), osnivanje reubličkog televizijskog studija, izdavanje dnevnog lista, snaženje radio-mreže, izdavanje Istorije Crne Gore, stvaranje uslova za izradu Enciklopedije Crne Gore, jačanje izdavačke djelatnosti, stipendiranje i specijalizacija mladih talenata, naučno istraživanje i marksističko vrednovanje prošlosti, kulturnog i istorijskog nasljeđa.

Iako intelektualni angažman podrazumijeva povremeno i kritički odnos prema stvarnosti i pojavama, u ovom periodu manifestacije preistipivanja ili javnog neslaganja sa zvaničnim stanovištima, ipak nije bilo. Već tada bi se moglo govoriti o višedecenijskoj tradiciji služenja intelektualaca sistemu vlasti i vladajućoj partiji u Crnoj Gori, odnosno, “ideološki nekonfiktnoj intelektualnoj eliti”, koja funkcioniše kao školovana posluga i servis jednopartijskog režima.

Predsjedništvo CKSK Crne Gore formiralo je Komisiju za idejni i teorijski rad i ideološko obrazovanje u SK, a zadaci Komisije bili su: da angažuje časopise i revije u borbi za ostvarivanje novog Ustava i odluka X kongresa SKJ i VI kongresa SK Crne Gore, da se reforma obrazovnog

i vaspitnog sistema obavi u skladu sa načelima samoupravljanja, da se ideološko-vaspitni rad razvija na idejnim marksističkim osnovama i praksi samoupravnog socijalizma, i da se povede propagandna borba protiv svih antisamoupravnih i antisocijalističkih snaga.

Komisija je analizirala udžbenike, planove i programe rada obrazovnih institucija, pratila i usmjeravala izdavačku djelatnost u Crnoj Gori. Kroz zakonsku regulativu unaprijeđena je ideološka kontrola nad medijima i izdavačkom djelatnošću, odnosno kontrola nad javnim istupima intelektualaca.

Kako bi se idejni zadaci u oblastima političkog sistema, kulture, nauke, obrazovanja i javnog informisanja što bolje sprovodili, Savez komunista Crne Gore je tokom 80-ih proširio mrežu marksističkih centara. Marksistički centar i njegove sekcije okupljali su značajan broj crnogorskih intelektualaca i učestvovali su u pisanju najznačajnijih programskih dokumenata, uključujući materijale i rezolucije za partijske kongrese.

Do 1985. godine funkcionisalo je 14 marksističkih centara: Marksistički centar CK SKCG, Marksistički centar Unverziteta „Veljko Vlahović“, Marksistički centar „Nikola Kovačević“ Nikšić, Centar za marksističko i društveno-ekonomsko obrazovanje „Milun Božović“ u Titogradu i marksistički centri pri opštinskim komitetima SK u: Ulcinju, Baru, Budvi, Kotoru, Herceg Novom, Cetinju, Bijelom Polju, Ivangradu, Plavu i Pljevljima.

U njima su angažovani brojni intelektualci. Predsjednik Savjeta Marksističkog centra CK SKCG 1986. godine bio je politikolog i profesor Pravnog fakulteta dr Radovan Radonjić, a članovi, između ostalih: publicista Milija Stanišić, sociolog dr Novo Vujošević, pravnik mr Dragan Vukčević, ekonomista i pravnik dr David Dašić, sociolog dr Risto Kilibarda, fizičar dr Perko Vukotić, književnik Gojko Dapčević i pedagog dr Ratko Đukanović.  

Republičke institucije, samoupravne organizacije, partijske ideološke komisije i centri, zakonska cenzura i masovni mediji činili su ogroman aparat koji je podržavao napore vlasti odnosno Saveza komunista da ostvari političke ciljeve. Intelektualci su u ovom aparatu imali važnu ulogu. Oni su afrmisali politički i partijski sistem, a sa njim i sve njegove vrijednosti.

Savez komunista Crne Gore je tokom 80-ih u kulturnoj, naučnoj i vaspitno-obrazovnoj politici održao kontinuitet. Ciljevi koje je 1982. godine usvojio Osmi kongres SK Crne Gore u ovim oblasttima bili su samo reafirmacija odluka Sedmog kongresa SK Crne Gore. Prema Rezoluciji Osmog kongresa cilj kulturne politike bio je potpuni preobražaj kulture na samoupravnim odnosima.

Partijske komisije i Marksistički centri organizovali su brojna savjetovanja i okrugle stolove sa kojih su pozvali na očuvanje socijalizma i prevladavanje krize. U septembru 1982. godine Komisija CK SKCG za idejno-teorijski rad je zaključila da je neophodno pojačati ideološke kriterijume u svim sferama stvaralaštva kako bi se suzbio nacionalizam i afirmisale socijalističke vrijednosti..

Borbu protiv ideoloških protivnika, naročito nacionalizma, u oktobru 1982. godine podržao je Savjet Marksističkog centra CK SKCG. Tada je odlučeno da je neophodno reafirmisati socijalističku ideologiju u nauci i kulturi, jer je došlo do snažnog naleta nacionalističkih i religijskih osjećanja. Komisija CK SKCG za idejno-teorijski rad je 13. maja 1985. godine  raspravljala o idejno-političkim pitanjima samoupravnog preobražaja crnogorske kulture na koju su pozvani brojni intelektualci.  

Jedan od važnih zaključaka sa ovog sastanka je bio da je Savez komunista u obavezi da kulturu usmjerava u skladu sa marksističkim vrijednostima. Početkom 1986. godine  Marksistički centar CK SKCG je organizovao dva naučna skupa o socijalističkom samoupravljanju.

Na prvom skupu se govorilo „Razvoju socijalističkih samoupravnih društveno-ekonomskih odnosa“, čiji cilj je bio afirmacija samoupravljanja u ekonomiji. Na drugom skupu se govorilo „O kritičkoj analizi funkcionisanja političkog sistema socijalističkog samoupravljanja“.

Godine 1986. na Devetom kongresu SK Crne Gore usvojen je stav da će se sve socijalističke snage boriti za razvoj samoupravljanja u oblasti kulture, za idejnu dosljednost i za marksističku kritiku. Nakon Devetog kongresa CK SKCG je 1986. godine izabrao nove članove u svoje ideološke Komisije.

U Komisiju za idejni i teorijski rad, između ostalih, izabrani su: publicista Marko Špadijer (predsjednik), antropolog dr Božina Ivanović, novinar Veseljko Koprivica, kulturolog Novica Samardžić i  sociolog dr Božidar Tadić.

U Komisiju za idejno-politička pitanja razvoja političkog sistema socijalističkog samoupravljanja izabrani su, između ostalih: Budimir Barjaktarević (predsjednik), pravnik mr Dragan Vukčević, pravnik Slavko Lukić, politikolog dr Damjan Šećković i pravnik i potpredsjednik Saveznog izvršnog vijeća dr Mijat Šuković.

U Komisiju za idejno-politička pitanja obrazovanja, nauke i kulture izabrani su između ostalih: ekonomista Vesna Karadžić (predsjednica), književnik Janko Brajković, književnik Ratko Vujošević, pedagog dr Ratko Đukanović, inženjer elektrotehnike Novak Jauković, književnik Isak Kalpačina, biolog dr Gordan Karaman, političar Matija Novosel i slikar Slobodan Slovinić.

Još početkom decenije, crnogorska partijska vlast otvorila je javnu raspravu o pitanjima crnogorskog nacionalnog identiteta i kulture u kojoj su učestvovali brojni intelektualci. Nakon održanog skupa u Marksističkom centru juna 1980. pod nazivom “Etnogeneza Crnogoraca i marksističko određenje nacije” pokazano je da je ovo pitnje duboko podijelilo crnogorsku javnost na dva nepomirljiva pola. 

U odnosu na intelektualce koji su potjecali iz drugih krajeva bivše Jugoslavije, crnogorski su brojčano bili uvelike najzastupljeniji u Titovu pokretu. Stoga nije nimalo slučajno što je komunistički režim imao jako uporište u poslijeratnoj Crnoj Gori, gdje je vladao možda najradikalniji oblik komunizma kada se usporede situacije u ostalim republičkim režimima Titove Jugoslavije.

U  Crnoj Gori je uprkos sve očiglednijim problemima u funkcionisanju političkog sistema i države uopšte, javni diskurs intelektualaca ostao nepromijenjen. Oni su i dalje zastupali stanovište da je politički sistem u Jugoslaviji dobar. Ovakav odnos crnogorskih intelektualaca prema sistemu vlasti, nije predstavljao pravilo i u drugim jugoslovenskim republikama.

Naime, u nekim republikama postojali su veoma disonantni intelektualni glasovi u odnosu prema sistemu i društvenoj stvarnosti. U Crnoj Gori takvih pojava nije bilo, što svjedoči o sklonosti intelektualaca ka dogmatskom promišljanju stvarnosti, pa i o sumnjivom utemeljenju njihovog intelektualnog kredibiliteta.

Na osnovu toga se može zaključiti da su intelektualci bili samo najobrazovani sloj dogmatskog, jednoumskog i apologetskog kruga. Naravno, predstojeći period pluralizma tokom burnih 90-tih će napraviti diferencijaciju po ideološkoj ravni među crnogorskom intelektualnom elitom, koja će opet postati servis neke od ideologija i politika.

Kraj tog sistema započeo je mitinzima i medijskim manipulacijama oktobra 1988. godine, da bi rušenje crnogorskog partijskog i državnog rukovodstva bilo s uspjehom izvedeno januara naredne godine u tzv AB revoluciji. Nakon sprovedene „Anti-birokratske revolucije“, organizovani su svojevrsni demokratski forumi, susreti intelektualaca.

Učesnici pomenutog Demokratskog foruma su različito gledali na rezultate AB revolucije: N. Kilibarda je stao u odbranu mladog crnogorskog rukovodstva, tvrdeći da je ono "impresioniralo narod koliko čistotom jezika, mudrošću i hrabrošću, toliko i zbog rušenja omraženog režima, a ne zato što će reformisati komunizam".

Zastupajući tezu da je suverenitet naroda izvor svih suvereniteta, B. Šijaković je ustvr­dio da još u Crnoj Gori nisu suvereni ni narod, niti ijedan pojedinac, a ni institucija. On je dodao da u Crnoj Gori nema ni demokratije, ni demokrati­zacije, već je na djelu liberalizacija, a kritički je govorio i o Savezu komunista.

Član Predsjedništva RK SSRN Ž. Rakčević postavio je kao centralno pitanje da Ii je prošlo­godišnji januar značio borbu za vlast ili za radikalno mijenjanje sistema, dodajući da se on lično borio za ovo drugo. M. Popović, član Izvrsnog odbora UJDI-ja u Titogradu, složio se sa konstatacijom iz uvodnog izlaganja da je "ovog 10. januara došlo do polarizacije ne samo u rukovodstvu, nego i u široj javnosti".

S. Perović je izrazio rezervu prema nekim tezama i hvalospjevima o januarskim događajima u Crnoj Gori, posmatrajući ih u kontekstu evropskih zbivanja, a "pošto je bio žrtva i stare i nove politike, te zbog neostvarivanja stavova 10. kongresa SK Crne Gore", odlučio je da vrati partijsku knjižicu”  

Promjena partijske i državne garniture, a sa njom i odbacivanje pređašnje ideologije, dao je priliku mnogim intelektualcima, do tada odanim izvršiocima partijskih direktiva, da naprave radikalni otklon od ideologije koju su do tada zastupali.

Crnogorska akademija nauka i umjetnosti (28. oktobra 1988.) drži sjednicu posvećenu nauci i tehnologiji, a akademik V. Strugar je u svojoj besjedi protestne mitinge nazvao političkim ustankom naroda i govoreći o mogućem ujedinjenju Crne Gore i Srbije, rekao: „Uprli su branioci institucija sistema u Crnoj Gori da ne dozvole da se Crnogorci poistovjećuju sa Srbima... stoga „za komuniste u Crnoj Gori stvaranje sopstvene nacije je partijski zadatak“.

U intervjuu “Pobjedi” nekoliko godina kasnije, akademik Strugar, govoreći o svojoj knjizi “Velika buna Crne Gore 1988 – 1989.”, je istakao: “Komunističko pravljenje političkog naroda da li se igdje iskazalo težim preinačavanjem duhovnosti nekog krvno srodnog ljudstva nego pri obradi Crnogoraca da bi postali posebna nacija, izdvojeni iz Srpstva? Pod dugotrajnom vlašću komunista namnožilo se Crnogoraca koji neće da se zovu i pišu Srbi … Crna Gora je zemlja i narod, društvo i država u Srpstvu. Crnogorci su Srbi.”  

Intelektualci koji su godinama i decenijama podržavali jednopartijski sistem, za manje od godinu postali su pobornici višestranačkog sistema i parlamentarizma. Od teoretičara marksizma i socijalističkog samoupravljanja neki su se preobratili u teoretičare liberalizma i pobornika tržišne ekonomije, dok su neki od doktrinarnih marksista postali nacionalisti i novoosvješćeni vjernici.

Njihova idejna putanja ocrtavala je pravac kojim je početkom devedesetih godina XX vijeka išla većinska Crna Gora. Već tokom 1989 dolazi do otvorenih sukoba u javnom diskursu i u institucijama kulture, na osnovu ideološke diferencijacije intelektualaca, pa čak i poziva na progon i udaljavanje neistomišljenika, koji nisu na “novoj liniji”.

Čvrsto vezivanje Crne Gore uz Miloševićev režim u Srbiji te ideološko skretanje od socijalizma prema srpskom nacionalizmu, što je vodilo konačnom zatvaranju socijalističkoga razdoblja u Crnoj Gori. Osim crnogorsko-srpskih podjela u Crnoj Gori, u toj republici osobito je prevladao  jak osjećaj „jugoslavenskog socijalističkog patriotizma”, pa je Miloševićeva jugoslavenska vizija s kraja 80-ih godina privukla i one snage koje se nisu izjašnjavale isključivo u prosrpskom duhu.

Nestanak socijalističkog kompromisa na površinu je izbacio srpski i crnogorski nacionalizam, kroz čiju se političku dinamiku ogleda i odnos prema tekovinama komunističkog perioda. Vremenom se sve više dubio i širio jaz između  polova intelektualnih elita. Komunistička partija, odnosno njena naslednica Demokratska Partija Socijalista će u skladu sa svojim političkim potrebama uzrokovanim unutrašnjim a češnje spoljnim faktorima – davati primat jednom a potom drugom polu.

Primat se ogledao u finansijskoj potpori, institucionalnom jačanju, medijskoj logistici. Dok je pri tome, „drugi pol“ intelektualne elite uglavnom bio medijski satanizovan.

Direktno i otvoreno propagiranje političkih ideja i stavova je predstavljen kao osnovni vid propagandnog djelovanja u Crnoj Gori, kako u višedecenijskom, jednopartijskom životu, tako i u prvim godinama višepartizma. Međutim, iako su oblici difuzne propagande karakterističniji za društva sa dužom tradicijom političkog pluralizma i razvijenijim perfidnijim vidovima persuazivne/ubjeđivačke djelatnosti, ipak ni prostor Crne Gore nije ostao imun na njihovu upotrebu.

DPS kao formalna naslednica SK CG je nastojala da se održi balansiranjem među svojim, raznolikim glasačkim tijelom. Još tokom burnih 1988.,1989.,1990. godine, putem državne štampe su plasirani razni feljtoni, razgovori, teme (poput feljtona o Golom Otoku, Milovanu Đilasu,”Velikoj Albaniji”, o. komunističkim “Lijevim greškama“ u Crnoj Gori, Brionskom plenumu, o životu i življenju supruga Josipa Broza, Edvarda Kardelja, Aleksandra Rankovića i dr.) preko manifestacije "Grad tetar" u Budvi, odnosno "Trga pjesnika” - a što je trebalo da predstavlja svojevrsnu pripremu javnosti za određenu planiranu politiku.  

Otklonom od politike vlasti u Beogradu tokom druge polovine 90-tih, vezujući se sve više za protivnike S. Miloševića, mijenjli su se i dotadašnji stavovi u pogledu državnog statusa Crne Gore. Koristeći se inidrektno-propagandnim djelovanjem i difuznom propagandom polako se u javnosti pripremao teren za prihvatanje ideje nezavisnosti, dugo godina svojevrsne tabu teme, „satanizovane“ od strane DPS-a.

U tom cilju fokusiralo se na izmjenu dotašnje preovlađujuće svijesti većine građana. Javno se i dalje deklarišući za državnu zajednicu sa Srbijom, osnivanjem novih i podržavanjem već postojećih organizacijai institucija koje su propagirale crnogorski nacionalni indentitet, njegovu različitost od srpskog i minimizirajući srpski bit u Crnoj Gori.  

„Hoće li Crnogorci zadržati crte nadmoći plemensko plemićke duhovne aristokratije i jesmo li kao pojedinci autoritarni a kao narod demokrate? – samo su neka od pitanja kojima se bavi poznati crnogorski neuropsihijatar Todor Baković i tadašnji direktor Saveznog zavoda za zdravlje, koji u intervjuu za „Pobjedu“ između ostalog kaže: „Crnogorac diše u dubokim amplitudama. Dug muk pa nagli skok. Upravo ovih godina, Crnogorac se budi iz prošlosti koja ga je pripitomila i prevarila. Umjesto toga, on sve više počinje da osvaja neslućene prostore budućnosti. Počinje da se navikava na nju, jer ga ona strpljivo već dugo čeka“  

Fokusirajući se na pitanja crkve, jezika, istorije i kulture, nastojalo se takođe i skrenuti pažnja sa tema ekonomije, šverca, kriminala i sl. koje su inače predstavljale omiljene teme opozicije, rabljene kako u javnosti i medijima, tako i u crnogorskom parlamentu.

Poslednja decenija XX vijeka i promjena državnog kursa tadašnje crnogorske elite, manifestovala se na domene kulture i prosvjete. Istorijografija, kao dio obrazovanja i kolektivnog sjećanja jednog naroda, takođe je predstavljala teren za prikriveno propagandno djelovanje.  

Ulaskom u korjenite reforme obrazovnog sistema, u prvom redu jezika i istorije, prepoznavala se težnja ka indoktrinaciji u prvom redu omladine, ka uticanju na emocije potenciranje patriotizma, ljubavi prema Crnoj Gori, njenoj viteškoj istoriji, njenom značaju u međunarodnim odnosima i sl.

„Decenijama je kroz obrazovanje projektovano poricanje svega što je crnogorsko, a u školskim udžbenicima smišljeno ignorisane činjenice ili su pak iskrivljavane radi negiranja crnogorskog nacionalnog bića, države i suštine crnogorske istorije“ izjavio je tim povodom ministar prosvjete i nauke Crne Gore D. Kujović.

Ministar Prosvjete u Vladi RCG D. Kujović je još nešto ranije istakao da „kritičko preispitivanje programa i udžbenika istorije nije samo postulat vremena, već oslobađanje od naslaga koje mogu biti zaklon razgovjetnom posmatranju istorije. Nastava istorije je bitan činilac u konstituisanju nacionalnog indentiteta i zbog toga se mora osloboditi negativnih stereotipa u odnosu na druge narode koji vode etno-centrizmu“

Brojne postojeće i novoosnovane organizacije, udruženja, izdavačke kuće, kulturno–umjetničke manifestacije i sl., uz medijsku podršku i prostor koji im je omogućavala vlast, propagandno su djelovali u cilju nametanja i stava o nemogućnosti daljeg života sa Srbijom i o potrebi za osamostaljenjem i izlaskom iz SRJ.

Metoda balansiranja na problemu dihotomije crnogorstva i srpstva tekovina je komunističke tehnologije vladanja koju iskazuje stav M. Đilasa: „Za Crnu Goru je najbolje stanje ravnoteže. Jer, ona je kao klatno. Ako je gurneš prema crnogorstvu, ona će se vratiti prema srpstvu. i obratno“.

Međutim, posleratna komunistička elita je povodeći se motom „republika jednako nacija“, nastojala da osnivanjem institucija koje su se bavile proučavanjem i prezentovanjem istorije i kulture Crne Gore daju doprinos isticanju njene samosvojnosti. Institucije poput Akademije nauka (CANU), Univerziteta, Istorijskog instituta, i druge, dale su nemjerljiv doprinos afirmaciji kulturno-istorijske baštine Crne Gore.

Takođe se i Petar II Petrović Njegoš sagledava kroz prizmu važeće komunističke politike:“Dužni smo da tumačenje njegovog djela, pjesničkog i državničkog, oslobodimo balasti romantičarske i folklorne naivnosti, pravoslavne i građanske mitomanije” riječi su Veljka Milatovića na otvaranju Njegoševog mauzoleja 1974. godine,

Na V kongresu Kominterne 1924. godine donesena je Rezolucija o razbijanju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i stvaranju nezavisnih republika. Na IV kongresu KPJ 1928. u Drezdenu u Rezoluciji o stvaranju nezavisne Crne Gore stoji: “Partija će najpotpunije pomagati sve akcije masa koje vode ka obrazovanju nezavisne Crne Gore”.

Tito iz Pariza piše 1937. godine Milovanu Đilasu u Jugoslaviji: ”Nije sada vrijeme diskutovati o tome da li postoji u Crnoj Gori nacionalno pitanje ili ne” Josip Broz Tito, Sabrana dela, tom III, Beograd 1977. str. 140-141“

Simtomatična je „upotreba“ intelektualaca, raznih publicista, stručnjaka i eksperata za pojedine oblasti, istoričara, književnika, analitičara, ljekara i sl. u potkrepljivanju i davanju legitimiteta određenom političkom stavu, programu, ideji. Tako je do druge polovine 90-tih bilo unosno „igrati na kartu srpstva“, zajedništva sa Srbijom, tema o Kosmetu, jugoslovenstva i sl.

Početak novog milenijuma je nametao i nove intelektualne „obrazce“ u skladu sa novoproklamovanom politikom vladajuće elite. Podržavanje publikovanja brojnih istoriografskih izdanja koja su se bavila pitanjima iz bliže istorije Crne Gore, njihovim promovisanjem, davanjem u udarnim terminima u medijima mjesta za reportaže sa brojnih tribina, skupova, intervjua, književnih susreta i sl., nastojalo se svakodnevno uticati na stavove javnosti.

Dr Radenko Šćekić

U pondejeljak: Društveno- politički odnosi u Crnoj Gori 1980- 1990